Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-13T23:48:42.979348+00:00

Изге Яҙма: Сығыу

Изге Яҙма: Сығыу

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. Сығыу

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

Сығыу

Сығыу

1. Инеш һүҙ

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

Инеш һүҙ

Мусаның икенсе китабы

Сығыу

«Мусаның биш китабы»ның икенсе китабында Исраил халҡының донъяға килеүе – Яҡуп тоҡомоноң Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуы һәм уға ҡанун бүләк ителеүе тасуирлана. Был ваҡиғалар өс мең йылдан ашыу элек була.

Китаптың беренсе өлөшөндә (1–19-сы бүлектәр) Муса тураһында һүҙ бара. Уны Раббы Үҙ халҡын Мысырҙан алып сыҡһын өсөн һайлаған. Ә икенсе өлөшө (20–40-сы бүлектәр) Алла менән Уның халҡы араһында килешеү төҙөлөүгә, ҡанун бүләк ителеүгә бағышлана. Ҡанундың үҙәк өлөшөн Алла биргән Ун бойороҡ (20:2-17) тәшкил итә. Нәҡ ошо бойороҡтар хәҙерге донъяла күп халыҡтарҙың әхлаҡ нормаларының нигеҙе булып тора.

Алла яйлап ҡына Мусаға һәм халыҡҡа Үҙенең ҡанундарын һәм нәсихәттәрен еткерә, Үҙенең асылын һәм Үҙенең ысын исемен аса. Мусаға юлда саҡта исраилдарҙың ҡорбан усағы һәм Үҙ халҡы араһында булһын өсөн Раббыға тәғәйенләнгән Изге сатыр нисек ҡоролорға тейешлеген аңлата (25–30-сы бүлектәр). Алла ситтән күҙәтеүсе булып ҡалмай, Үҙе вәғәҙә иткәнсә, Ибраһим, Исхаҡ һәм Яҡуп тоҡомдарын ҡотҡарыр өсөн, Ул ер тарихына йоғонто яһай. Шулай уҡ Мусаның аҙым һайын тиерлек кешеләрҙең ҡаршылыҡ күрһәтеүенә осрап торғаны тураһында ла һөйләнелә: күнегелгән ҡоллоҡ билдәһеҙ иректән хәүефһеҙерәк тойола уларға. «Башланмыш» кеүек үк, был китап та шәхестәрҙе төрлө яҡлап яҡтырта, уларҙың йомшаҡлыҡтары һәм етешһеҙлектәре тураһында ла өндәшмәй ҡалмай.

1

Мысырҙа исраилдарҙы аяуһыҙ иҙеү

1^1Бына аталары Яҡуп менән бергә ғаиләләрен алып Мысырға килгән улдарының исемдәре:

2Рәүвән, Шимғон, Леви, Йәһүҙә,
3Исасхар, Зевулун, Бинйәмин, 4Дан, Нафтали, Ғад һәм Ашер+. 5Яҡуп нәҫеленән барлығы етмеш кеше булып, Йософ ул заманда Мысырҙа йәшәй ине инде+.

6Йылдар үткәс, Йософ вафат була, уның ағалары һәм ҡустылары, уларҙың бөтә быуыны үлеп бөтә. 7Әммә Исраил нәҫеле үрсеп, күбәйеп китә, көсәйә һәм тотош илгә тарала.

8Мысырҙа тәхеткә Йософ тураһында бер нәмә лә белмәгән яңы батша ултырҙы+. 9Ул үҙ халҡына:

– Ҡарағыҙ әле, исраилдар ҡайһылай ишәйгән, улар беҙҙән ҡеүәтлерәк. 10Тағы ла артмаһындар өсөн, әйҙә, берәй әмәлен табайыҡ. Юғиһә, һуғыш-фәлән сыға ҡалһа, дошмандар менән берләшеп, беҙгә ҡаршы ҡорал күтәрерҙәр, илде ташлап китерҙәр, – тине.

11Халыҡты ауыр эш менән баҫыр өсөн өҫтән ҡарауыл ҡуйҙылар. Исраилдар фирғәүенгә Пиҫом һәм Рағмесес ҡалаларын һалып бирҙе. Унда иген һәм башҡа нәмәләр һаҡлана торған келәттәрҙе урынлаштырҙылар+. 12Ләкин Исраил халҡын ни хәтлем нығыраҡ ғазаплаһалар, улар шул тиклем тиҙерәк ишәйҙе. Шуға ла мысырҙар уларҙан ҡурҡа башланы 13һәм һис аяу белмәй эшләтте. 14Исраил халҡының бөтә ғүмере интектергес әсе эштән ғибәрәт булды: улар балсыҡ баҫты, кирбес һуҡты, ҡырҙа бил бөктө, башҡа төрлө эштәр башҡарҙы – һис йәлләп торманылар уларҙы.

15Мысыр батшаһы кендек инәһе булған ғиври[*] ҡатындарына – уларҙың береһенең исеме Шифра, икенсеһенеке Пуға ине:

16– Ғиври ҡатындары бала тапҡанда ҡарағыҙ, малай тыуһа – үлтерегеҙ, ҡыҙ бала тыуһа – иҫән ҡалдырығыҙ, – тине.

17Әммә кендек инәләре Алланан ҡурҡты, Мысыр батшаһының бойороғон үтәмәне: ир балаларҙың ғүмерен өҙмәне. 18Мысыр батшаһы уларҙы яңынан саҡыртып алды ла:

– Ниңә һеҙ шулай итәһегеҙ? – тип һораны. – Нишләп ир балаларҙы иҫән ҡалдыраһығыҙ?

19– Ғиври бисәләре Мысыр ҡатындары һымаҡ түгел, уларҙың һаулыҡтары ныҡ, кендек инәһе килеп еткәнсе үк баланан ҡотолоп ҡуялар, – тип яуапланы улар фирғәүенгә.

20-21Кендек инәләре Үҙенә буйһонғанға күрә, Алла уларға мәрхәмәт ҡылды: уларҙы ғаиләле итте. Ә Исраил халҡы артҡандан-арта, көсәйгәндән-көсәйә барҙы.

22Фирғәүен шул саҡ үҙ халҡына былай тип бойорҙо:

– Ғивриҙәрҙең яңы тыуған ир балаларын Нил һыуына ташлағыҙ, ҡыҙҙарын иҫән ҡалдырығыҙ.

2

Мусаның тыуыуы

2^1Шул мәлдә Леви нәҫеленән бер кеше үҙ ырыуынан кәләш алды+. 2Ҡатыны, ауырға ҡалып, ир бала тапты һәм, малайҙың бик күркәм икәнен күреп, өс ай буйы йәшереп тотто. 3Артабан йәшерерлеге ҡалмағас, ҡамыштан үрелгән кәрзин алып, уның тишек-тошоғон ыҫмала менән һыланы ла, сабыйҙы шунда һалып, йылға буйындағы ҡамыш араһында ҡалдырҙы. 4Баланың апаһы йыраҡтан ғына, нимә булыр икән, тип күҙәтеп торҙо.

5Бына фирғәүен ҡыҙы йылғаға һыу инергә төштө. Хеҙмәтсе ҡыҙҙары яр буйында ҡалды. Фирғәүен ҡыҙы ҡамыш араһында кәрзин күреп ҡалды ла ҡолиәһенә уны алып килергә ҡушты. 6Асып ҡараһа, бала ята. Сабый буҫығып илай. Фирғәүен ҡыҙы баланы йәлләне.

– Ғиври балаһы был, – тине ул.

7Малайҙың апаһы фирғәүен ҡыҙынан:

– Барып берәй ғиври ҡатынын саҡырайыммы? – тип һораны. – Һинең өсөн баланы имеҙер.

8– Саҡыр, – тине фирғәүен ҡыҙы. Ҡыҙыҡай баланың әсәһен барып алып килде. 9Фирғәүен ҡыҙы уға:

– Бынау баланы ал да миңә имеҙеп үҫтереп бир. Хаҡын түләрмен, – тине.

Ҡатын сабыйҙы алды ла ҡарап үҫтерҙе. 10Бала ҙурайғас, уны фирғәүен ҡыҙына алып килеп бирҙе. Уны фирғәүен ҡыҙы улы һымаҡ күрҙе, Муса[*] тип исем ҡушты.

– Мин уны һыуҙан тартып сығарҙым, – тине.

Мусаның Мидйәнгә ҡасыуы

11Байтаҡ йылдар үтте. Муса үҫеп егет булды. Ул бер ваҡыт ҡан-ҡәрҙәштәре янына килде, уларҙың ауыр эштән интегеүҙәрен күрҙе. Ҡараһа, бер мысыр кешеһе ғивриҙе туҡмап ята. 12Муса ян-яғына ҡарап алды ла, бер кем дә күренмәгәс, теге мысырҙы үлтереп, мәйетен ҡомға күмде.

13Иртәгәһенә Муса әлеге урынға ҡабат килде – ике ғивриҙең талашҡанын күрҙе.

– Ниңә ҡәрҙәшеңә һуғаһың? – тип һораны Муса йәберләүсенән.

14– Кем һине беҙҙең өҫтән түрә һәм хөкөмдар итеп ҡуйҙы? Әллә мине лә, теге мысыр кешеһен үлтергән шикелле, үлтерергә итәһеңме? – тине теге.

Муса ҡурҡыуға ҡалды: «Минең нимә эшләгәнем билдәле булғандыр, ахыры», – тип уйланы.

15Был хәлде ишеткәс, фирғәүен Мусаны үлтертмәк булды. Ләкин Муса мидйәндәр иленә ҡасып китте. Бында килеп етеп, бер ҡоҙоҡ янына ултырҙы.

16Мидйән ҡаһинының ете ҡыҙы бар ине. Бына улар ҡоҙоҡтан һыу килеп алды ла тағараҡтарға тултырҙы – аталарының һарыҡ-кәзәләрен эсермәксе булды. 17Әммә шул саҡ көтөүселәр килеп уларҙы ҡыуып ебәрҙе. Муса, ултырған еренән тороп, ҡыҙҙарҙы яҡлашты, уларҙың малын эсерҙе.

18Ҡыҙҙар өйҙәренә ҡайтып кергәс, аталары Реғуил:

– Ниңә бөгөн улай тиҙ ҡайттығыҙ? – тип һораны+.

19– Ниндәйҙер бер мысыр кешеһе беҙҙе көтөүселәрҙән яҡлашты, хатта, һыу алып, беҙҙең малдарҙы эсерҙе, – тине ҡыҙҙары.

20– Ҡайҙа һуң ул? – тип һораны аталары. – Ниңә ҡалдырып киттегеҙ? Барығыҙ, ашарға саҡырығыҙ.

21Муса был кешелә ҡалырға булды. Тегеһе Мусаға ҡыҙы Сиппораны кәләш итеп бирҙе. 22Сиппора ауырға ҡалып бер ул тапты. Муса улына Гершом[*] тип исем ҡушты, «Мин сит ерҙә килмешәк булдым», – тине.

23Йылдар үтте. Мысыр батшаһы вафат булды. Исраил халҡы ауыр эштән иңрәне, ярҙам һорап ялбарҙы – һәм уларҙың һыҡтауы Аллаға барып етте. 24Алла уларҙың ялбарыуын ишетте, Ибраһим, Исхаҡ һәм Яҡуп менән булған килешеүен иҫенә төшөрҙө+. 25Алла Исраил халҡына баҡты – уларҙың хәлдәрен аңланы+.

3

Алланың Мусаны саҡырыуы

3^1Муса ҡайныһы, мидйән ҡаһины Итроның[*] һарыҡтарын көтә ине. Бер көн ул, көтөүен йыраҡ сүлгә ҡыуып, Алла тауы Хоревҡа барып сыҡты+. 2Унда Раббының фәрештәһе уға сәнскәкле ҡыуаҡ араһынан ялҡын булып күренде.

Муса ҡыуаҡтың ялҡынланып яныуын, әммә янып бөтмәүен күрҙе.

3– Барып ҡарайым әле, – тине ул үҙ-үҙенә. – Был ни хикмәт? Нишләп ҡыуаҡ янып бөтмәй?

4Раббы, Мусаның яҡын килгәнен күреп, ҡыуаҡ эсенән:

– Муса, Муса! – тип өндәште.

– Эйе, мин, – тине тегеһе.

5Алла:

– Бында яҡын килмә. Аяҡ кейемеңде сис, сөнки һин баҫып торған урын – мөҡәддәс ер, – тине. Шунан Ул Мусаға:+

6– Мин – атаңдың Аллаһы, Ибраһимдың Аллаһы, Исхаҡтың Аллаһы һәм Яҡуптың Аллаһымын, – тине.

Муса, Аллаға ҡарарға ҡурҡып, битен ҡапланы+.

7Раббы Мусаға:

– Халҡымдың Мысырҙа ни ҡәҙәр яфаланғанын күрҙем, ҡарауылсылар ҡыҫырыҡлауынан иңрәгәндәрен ишеттем! Уларҙың ни тиклем интеккәнен беләм. 8Шуға күрә уларҙы мысырҙарҙан ҡотҡарырға тип төштөм. Был илдән сығарып, һөт һәм бал ағып ятҡан иркен, күркәм ергә – ҡәнғәниҙәр, хиттиҙәр, әмөриҙәр, перизиҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр еренә алып барасаҡмын+. 9Эйе, Исраил халҡының аһ-зарҙары Миңә килеп етте: уларҙың мысырҙарҙан иҙелгәндәрен күреп-белеп торам+. 10Шуға күрә лә, бар! Мин һине фирғәүен янына ебәрәм: халҡым исраилдарҙы Мысырҙан алып сыҡ!

11– Фирғәүенгә барып, Исраил халҡын Мысырҙан алып сығырға мин кем һуң? – тип һораны Муса Алланан.

12Алла уға:

– Мин һинең менән булырмын. Һине Минең ебәреүемә шундай билдә булыр: халыҡты Мысырҙан сығарғанда ошо тауҙа Миңә ғибәҙәт ҡыласаҡһығыҙ, – тине+.

13Муса Аллаға былай тине:

– Бына мин Исраил халҡына килермен дә: «Мине һеҙгә ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы ебәрҙе», – тиермен. Улар: «Уның исеме кем?» – тип һораһа, нимә тип яуап ҡайтарырмын?

14Алла Мусаға былай тине:

– Бар Булыусы Мин. Исраил халҡына: «Мине һеҙгә Мин – Бар Булыусы ебәрҙе», – тип әйт+.

15Алла йәнә Мусаға:

– Исраил халҡына: «Мине һеҙгә ата-бабаларығыҙҙың Аллаһы – Ибраһим Аллаһы, Исхаҡ Аллаһы, Яҡуптың Аллаһы Йәһүә[*] ебәрҙе», – тип әйт. Был Минең мәңгелек исемем. Мине быуындан-быуынға шул исем менән белерҙәр. 16Бар, Исраил аҡһаҡалдарын йый ҙа уларға тапшыр: Раббы, ата-бабаларығыҙ Аллаһы – Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп Аллаһы миңә күренде һәм: «Мин һеҙгә илтифат иттем. Мысырҙа башығыҙға төшкән яфаларҙың барыһын да күрҙем. 17Шуға күрә һүҙ бирәм: һеҙҙе Мысырҙа сиккән михнәттәрҙән ҡотҡарам; ҡәнғәниҙәр, хиттиҙәр, әмөриҙәр, перизиҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр еренә – һөт менән бал ағып ятҡан ергә алып барам».

18Исраил аҡһаҡалдары һине тыңлар. Улар һинең менән бергә Мысыр батшаһына барыр. Һеҙ уға: «Беҙгә Раббы – ғивриҙәр Аллаһы күренде. Инде беҙгә өс көнлөк юлда ятҡан сүлгә барып, Аллабыҙ Раббыға ҡорбан килтерергә рөхсәт ит», – тип әйтерһегеҙ.

19Әммә беләм, Мысыр батшаһы, әгәр бер ҡөҙрәтле ҡул мәжбүр итмәһә, һеҙгә китергә рөхсәт бирмәйәсәк. 20Ҡулымды һонормон да, төрлө хикмәттәр ҡылып, Мысырҙы язалармын – шунан һуң ул һеҙҙе ебәрер+. 21Мин шулай итермен: мысырҙарҙа һеҙгә ҡарата миһырбан тойғоһо уятырмын. Унан буш ҡул менән китмәҫһегеҙ+. 22Һәр ҡатын күршеһенән йәки яҡын-тирәлә йәшәгән башҡа ҡатындарҙан алтын-көмөш әйберҙәр, кейем һорап алыр. Һеҙ улдарығыҙ, ҡыҙҙарығыҙҙы шулар менән биҙәрһегеҙ. Мысырҙан бай табыш менән китерһегеҙ.

4

Раббының Мусаға хикмәттәр күрһәтеү ҡөҙрәтен биреүе

4^1Муса:

– Әгәр ҙә улар миңә ышанмаһа, һүҙемде тыңламаһа, «Раббы һиңә күренмәгән!» – тиһә, миңә нимә эшләргә? – тип һораны.

2– Ҡулыңда нимә? – тип һораны Раббы.

– Таяҡ, – тип яуапланы Муса.

3– Уны ергә ташла, – тине Раббы.

Муса таяғын ергә ташлағайны, таяҡ йыланға әүерелде. Муса ҡурҡып ҡаса башланы.

4– Ҡулыңды һуҙ ҙа ҡойроғонан тот, – тине Раббы.

Муса, ҡулын һоноп, ҡойроғонан тотҡайны, йылан йәнә таяҡҡа әйләнде.

5– Быны улар һиңә Раббы, ата-бабаларының Аллаһы – Ибраһим Аллаһы, Исхаҡ Аллаһы, Яҡуп Аллаһы күренгәненә ышанһындар өсөн эшлә, – тине Раббы.

6Шунан Раббы:

– Ҡулыңды ҡуйыныңа тыҡ, – тине.

Муса ҡулын ҡуйынына тыҡты. Кире сығарғайны, ҡулы махау[*] ауырыуынан ҡар һымаҡ ап-аҡ булған.

7– Ҡулыңды тағы ҡуйыныңа тыҡ, – тине Раббы.

Муса ҡабат ҡулын ҡуйынына тыҡты. Кире сығарғайны, ҡулы йәнә тәненең башҡа урындары һымаҡ тап-таҙа ине.

8– Әгәр улар һиңә ышанмаһа, тәүге хикмәткә иғтибар итмәһә, икенсеһенә ышаныр. 9Хатта ошо ике хикмәткә лә ышанмаһалар һәм әйткәндәреңә ҡолаҡ һалмаһалар, Нилдан һыу алып ергә түк. Йылға һыуы тупраҡҡа тейеү менән ҡанға әйләнер.

10Ләкин Муса Раббыға:

– Эй бөйөк Хакимым! Телгә шәп түгелмен мин. Элек тә телгә оҫталығым юҡ ине, әле Һин мин ҡолоң менән һөйләшкәндә лә килешле итеп һөйләй белмәйем. Мин тотлоғам, һаҡаумын, – тип ялбарҙы+.

11– Кешегә телде кем бирә? – тине Раббы. – Кем телһеҙ йәки һаңғырау итә? Кем күҙҙәрҙе осҡор йәки һуҡыр итә? Мин, Раббы, түгелме ни+? 12Инде бар! Һөйләгән сағыңда Мин һинең яныңда булырмын; нимә әйтергә кәрәклеген Үҙем өйрәтеп торормон.

13– Эй бөйөк Хакимым! – тип ялбарҙы Муса. – Икенсе берәүҙе ебәрһәңсе.

14Раббының Мусаға асыуы ялҡынланып китте.

– Әллә Леви нәҫеленән булған Һарун һинең ағайың түгелме? Уның телгә шәплеген беләм. Ул инде һине ҡаршыларға сыҡты, һине күреп, ысын күңелдән шатланыр, – тине Ул. – 15Уның менән һөйләш, нимә әйтергә кәрәклеген аңлат. Һөйләгәндә икегеҙгә лә ярҙам итермен, эргәгеҙҙә булырмын, ни эшләргә икәнен өйрәтермен. 16Һинең урыныңа халыҡ менән Һарун һөйләшер. Ул һиңә ауыҙ һымаҡ, ә һин уға Алла һымаҡ булырһығыҙ. 17Был таяғыңды ал: уның менән мөғжизәләр ҡылырһың.

Мусаның Мысырға әйләнеп ҡайтыуы

18Муса ҡайныһы Итро янына ҡайтып:

– Рөхсәт ит, мин Мысырға ҡәрҙәштәрем янына ҡайтып киләйем, иҫән-һауҙармы икән, күрәйем, – тине.

– Бар, иҫән-аман йөрө, – тине Итро.

19Мидйән ерендә Раббы Мусаға:

– Бар, Мысырға ҡайт, һинең йәнеңде ҡыйырға теләгәндәрҙең бөтәһе лә үлеп бөттө, – тине+.

20Муса ҡатыны менән улдарын ишәккә атландырҙы ла, Алла әйткән таяғын ҡулына алып, Мысырға юлланды.

21– Мысырға әйләнеп ҡайтҡас, Минең ҡөҙрәтем менән тыуҙырылған был мөғжизәләрҙең бөтәһен дә фирғәүен алдында күрһәт. Ләкин Мин уның йөрәгенә тиҫкәрелек һалырмын һәм ул халыҡҡа китергә рөхсәт итмәҫ, – тине Раббы Мусаға. –+
22Шул сағында фирғәүенгә әйтерһең: «Раббы былай ти: Исраил – Минең улым, Минең баш балам+. 23Мин һиңә, улымды Миңә ғибәҙәт ҡылырға ебәр, тинем. Ебәрмәһәң, Мин һинең баш балаң булған улыңды үлтерәсәкмен».

24Улар юлда төнгөлөккә ҡунырға туҡтағанда, Раббы, Мусаны осратып, уны үлтермәк булды. 25Шул саҡ Сиппора, үткер саҡматаш алып, улының енес ағзаһының тиреһен киҫеп алды ла ул тирене Мусаның аяҡтарына тейҙереп:

– Хәҙер инде һин минең ҡан аша йәрәшелгән кейәүем, – тине.

26Шунда Раббы Мусаны иҫән-аман ҡалдырҙы. Сиппора: «Сөннәт арҡаһында ҡан аша йәрәшелгән кейәү», – тип өҫтәне.

27Раббы Һарунға:

– Бар, сүлгә барып, Мусаны ҡаршы ал, – тине.

Һарун юлға сыҡты. Алла тауы янында Мусаны осратты, уны үбеп сәләмләне.

28Муса Һарунға үҙен ебәргән Раббының һүҙҙәрен еткерҙе, ниндәй хикмәттәр ҡылырға ҡушҡанын һөйләп бирҙе.

29Улар барып Исраилдың бөтә аҡһаҡалдарын йыйҙы. 30Һарун уларға Раббының Мусаға әйткән бөтә һүҙҙәрен түкмәй-сәсмәй һөйләп бирҙе. Муса иһә бөтә халыҡтың күҙ алдында хикмәттәр ҡылды. 31Халыҡ уға ышанды. Раббының уларҙы хәстәрләүен, ғазаптарын күреүен ишеткәс, эйелеп сәждә ҡылдылар.

5

Муса менән Һарундың фирғәүенгә ҡаршы көрәшеүе

5^1Бынан һуң Муса менән Һарун, фирғәүенгә барып, былай тине:

– Исраил Аллаһы Раббы һиңә: «Халҡымды ебәр – сүлдә Минең өсөн байрам яһаһын!» – тип әйтә.

2Әммә фирғәүен:

– Уны тыңлап, Исраил халҡын сығарып ебәрергә, кем һуң ул Раббы? Мин ул Раббыны белмәйем һәм Исраил халҡын ебәрмәйем, – тип яуапланы+.

3– Беҙгә ғивриҙәр Аллаһы күренде, – тине Муса менән Һарун. – Өс көнлөк юлда ятҡан сүлгә барып, Аллабыҙ Раббыға ҡорбан килтерергә рөхсәт ит – юҡһа ул беҙҙе йә ҡырғын менән ҡырыр, йә ҡылыс менән юҡ итер.

4Әммә Мысыр батшаһы уларға былай тине:

– Муса, Һарун! Ниңә һеҙ халыҡты эштән айырып йөрөйһөгөҙ? Эшегеҙҙә булығыҙ.

5Шунан фирғәүен:

– Ҡарағыҙ, илдә халҡығыҙ күпме, ә һеҙ уларҙы эштән айыраһығыҙ, – тип өҫтәне.

6Шул уҡ көндө фирғәүен ҡарап эшләтеүселәргә лә, мөдирҙәргә лә:

7– Элек һеҙ кирбес һуғыр өсөн һалам бирә инегеҙ. Инде бирмәгеҙ – әйҙә, һаламды үҙҙәре эҙләп тапһын, – тип бойорҙо. – 8Ә кирбесте әүәлге күләмдә һуҡһындар – кәметмәгеҙ. Юҡһа улар ялҡауланды, шуға күрә «барып Аллабыҙға ҡорбан килтерәбеҙ» тип сүлгә ебәреүемде талап итәләр. 9Күберәк эш бирегеҙ – эшләһендәр, буш һүҙ тыңлап йөрөмәһендәр.

10Фирғәүен янынан сыҡҡас, ҡарап эшләтеүселәр менән мөдирҙәр халыҡҡа барып:

– Фирғәүен бынан ары һеҙгә һалам бирмәҫкә ҡушты, – тип белдерҙеләр. – 11Һаламды үҙегеҙ ҡайҙан табаһығыҙ, шунан алығыҙ, кирбесте элеккенән кәм һуҡмағыҙ.

12Шул көндән башлап исраилдар, тотош Мысыр буйлап йөрөп, һалам урынына баҫыуҙан ҡамыл йолҡа башланы.

13Ҡарап эшләтеүселәр иһә:

– Кирбесте көн һайын һаламығыҙ бар саҡтағы күләмдә һуғығыҙ, – тип талап итте.

14Фирғәүендең ҡарап эшләтеүселәре Исраил халҡынан булған мөдирҙәрҙе: «Ниңә һеҙ кисә һәм бөгөн көн һайын һуғырға тейешле кирбес һанын элекке күләмдә һуҡмайһығыҙ?» – тип туҡмай башланы. 15Исраилдарҙан булған мөдирҙәр фирғәүенгә ялыу итергә китте:

– Ниңә һин беҙ ҡолдарың менән шулай итәһең? 16Беҙ ҡолдарыңа һалам бирмәйҙәр, ә кирбес һуғырға ҡушалар! Беҙ ҡолдарыңды туҡмайҙар! Былай ҡыланып, һинең кешеләр үҙ өҫтөнә ғәйеп ала, – тинеләр.

17Фирғәүен иһә:

– Һеҙ артыҡ ялҡауланып киттегеҙ, шуға ла: «Әйҙә, Раббыға барып ҡорбан килтерәйек», – тиһегеҙ. 18Барығыҙ, эшләгеҙ! Һеҙгә һалам бирмәйәсәктәр, ә кирбесте элек күпме һуҡҡанһығыҙ, әле лә шул тиклем һуғырға тейешһегеҙ, – тине.

19«Көн һайын һуғырға тейешле кирбес һанын кәметмәгеҙ» тигәнде ишеткәс, мөдирҙәр иңдәренә төшкән бәләне аңланы.

20Фирғәүен янынан сыҡҡас, үҙҙәрен көтөп торған Муса менән Һарунға:

21– Һеҙҙең нимә эшләгәнегеҙҙе Раббы Үҙе күрһен, Ул һеҙҙе Үҙе хөкөм итһен. Һеҙҙең арҡала фирғәүен менән уның хеҙмәтселәре беҙҙе күрә алмаҫ булды. Беҙҙе үлтерһендәр өсөн уларҙың ҡулдарына ҡылыс тотторҙоғоҙ, – тинеләр.

22Муса ҡабат Раббыға мөрәжәғәт итте:

– Эй бөйөк Хакимым! Ниңә Һин был халыҡты шул тиклем ғазапҡа дусар итәһең, ниңә мине бында ебәрҙең+? 23Мин, фирғәүенгә килеп, Һинең исемеңдән телмәр тота башлағандан бирле, ул был халыҡҡа нығыраҡ ҡаныға. Һин иһә Үҙ халҡыңды ҡотҡарыр өсөн бер нәмә лә эшләмәнең.

6

6^1Раббы Мусаға:

– Һин Минең фирғәүенде нимә эшләткәнемде күрерһең. Ҡулымдың ҡатылығы арҡаһында ул Исраил халҡын ебәрәсәк. Ҡулымдың ҡатылығы арҡаһында уларҙы үҙ еренән ҡыуасаҡ ул.

2Алла Мусаға былай тине:

– Мин – Раббы[*]. 3Ибраһимға, Исхаҡҡа, Яҡупҡа «сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе Алла» исеме менән күрендем, ләкин уларға Үҙемдең «Раббы» исемем менән асылманым+. 4Улар менән килешеү төҙөнөм Мин, Ҡәнғән ерен – улар илгиҙәр булып ил гиҙеп йөрөп килеп ултырған ерҙе – бирергә һүҙ нығыттым.

5Әле иһә, Исраил халҡының Мысыр ҡоллоғо аҫтында иңрәгәнен ишетеп, килешеүемде иҫкә төшөрҙөм. 6Шуға күрә Исраил халҡына әйт:

«Мин – Раббы. Мин һеҙҙе мысырҙарҙың иҙеүенән ҡотҡарырмын, уларҙың ҡоллоғонан азат итермен. Мин Үҙемдең ҡөҙрәтем менән мысырҙарға ҡурҡыныс язалар ебәреп, һеҙҙе йолоп алырмын. 7Һеҙ – Минең халҡым, ә Мин һеҙҙең Аллағыҙ булырмын. Шул ваҡытта белерһегеҙ: һеҙҙе Мысыр иҙеүенән ҡотҡарған Мин Аллағыҙ Раббымын+. 8Мин һеҙҙе Ибраһимға, Исхаҡҡа, Яҡупҡа бирергә ант иткән ергә алып барырмын, уны һеҙгә биләмәгә бирермен. Мин – Раббы»+.

9Муса быларҙы Исраил халҡына еткерҙе, ләкин тегеләр тыңларға ла теләмәне, сөнки, ауыр эштән йонсоп, төшөнкөлөккә бирелгәндәр ине.

10Раббы Мусаға былай тине:

11– Бар, Мысыр батшаһы фирғәүенгә әйт, ул Исраил халҡына үҙ еренән китергә рөхсәт итһен.

12Әммә Муса:

– Исраил халҡы тыңламағанды, нисек итеп мине фирғәүен тыңлаһын? Матур итеп һөйләй белмәйем мин, – тип яуапланы.

13Әммә Раббы Муса һәм Һарун менән һөйләшеп, уларға Исраил халҡына һәм Мысыр батшаһы фирғәүенгә ҡағылышлы бойороҡтар бирҙе, исраилдарҙы Мысыр еренән алып сығырға ҡушты.

Муса менән Һарундың нәҫел шәжәрәһе

14Бына исраилдарҙың нәҫел башлыҡтары: Исраилдың баш балаһы Рәүвәндең улдары: Ханох, Паллу, Хесрон, Карми. Рәүвән нәҫеле шуларҙан ғибәрәт+.

15Шимғон улдары: Йемуил, Ямин, Оһад, Яхин, Сохар, Ҡәнғән иленән алған ҡатынының балаһы Шаул. Уларҙан Шимғон нәҫеле таралды+.

16Бына нәҫел шәжәрәләренә күрә, олоһонан алып кесеһенә тиклем, Леви улдарының исемдәре: Гершон, Ҡыһаҫ, Мерари. Леви йөҙ ҙә утыҙ ете йыл йәшәне+. 17Гершон улдары: үҙ зат-зәүерҙәре менән Ливни һәм Шимғи. 18Ҡыһаҫ улдары: Ғамрам, Исһар, Хеврон, Ғуззиил. Ҡыһаҫ йөҙ ҙә утыҙ өс йыл йәшәне. 19Мерариҙың улдары: Махли менән Муши. Былар барыһы ла – Леви нәҫелдәре+.

20Ғамрам атаһының һеңлеһе Йохәвәдкә өйләнде. Йохәвәд Ғамрамға ике ул: Һарун менән Мусаны табып бирҙе. Ғамрам йөҙ ҙә утыҙ ете йыл йәшәне+.

21Исһар улдары: Ҡорах, Нәфәг, Зихри+.

22Ғуззиилдың улдары: Мишаил, Әлсафан, Сиҫри+.

23Һарун Ғамминадавтың ҡыҙы, Нахшондың һеңлеһе Әлишевағты ҡатынлыҡҡа алды. Әлишевағ уға Надав, Авиһу, Әлғазар, Иҫамар атлы улдар табып бирҙе+.

24Ҡорах улдары: Ассир, Әлҡана, Авиасаф. Ҡорах нәҫеле шуларҙан таралды+.

25Һарундың улы Әлғазар Путиилдың бер ҡыҙына өйләнде. Уларҙың Пинхас исемле улдары тыуҙы.

Левиҙәрҙең нәҫел башлыҡтары бына ошолар+.

26Әлеге Һарун менән Мусаға Раббы: «Исраил халҡын, ғәскәр ише теҙеп, Мысырҙан сығарығыҙ!» – тип ҡушҡайны. 27Тап бына ошо Муса менән Һарун: «Исраил халҡын Мысырҙан сығар!» – тип Мысыр батшаһы фирғәүен алдында телмәр тотто.

Раббының Муса менән Һарунға бойороҡ биреүе

28Ошонда, Мысыр ерендә, Муса менән һөйләшкән көндө, 29Раббы Мусаға:

– Мин – Раббы. Мысыр батшаһы фирғәүенгә әйткәндәремдең бөтәһен дә еткер, – тине.

30– Матур һөйләй белмәйем шул, – тине Муса. – Фирғәүен мине тыңлар тиһеңме?

7

7^1Раббы Мусаға былай тине:

– Ҡара, Мин һине фирғәүен алдына Алла һымаҡ ҡуйҙым, ә ағайың Һарун һинең пәйғәмбәрең булыр. 2Мин бойорғандарҙы һин ағайың Һарунға әйт, ә ул, Исраил халҡына үҙ иленән сығырға рөхсәт итһен өсөн, фирғәүенгә еткерер. 3Ләкин Мин фирғәүенде тиҫкәреләндерермен һәм Мысыр ерендә бихисап хикмәттәр менән мөғжизәләр ҡылырмын. 4Тик фирғәүен ул сағында ла һеҙҙе тыңларға теләмәҫ. Шунан һуң Мин, Үҙ ҡөҙрәтем менән мысырҙар өҫтөнә ҡурҡыныс язалар ебәреп, халҡым Исраилды, ғәскәр шикелле саф-саф теҙеп, Мысыр иленән алып сығырмын. 5Ҡулымды Мысыр өҫтөнә һуҙып, Исраил халҡын улар араһынан сығарған сағымда мысырҙар Минең Раббы икәнемде белер.

6Муса менән Һарун Раббы ҡушҡанса эшләне. 7Фирғәүен менән һөйләшкәндә, Мусаға – һикһән, Һарунға һикһән өс йәш ине.

Таяҡтың йыланға әүерелеүе

8Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

9– Әгәр ҙә ки фирғәүен һеҙҙән берәй мөғжизә күрһәтеүҙе һораһа, Муса, һин Һарунға әйт: таяғын фирғәүен алдына ергә ташлаһын – таяҡ йыланға әүерелер.

10Муса менән Һарун, фирғәүенгә килеп, Раббы ҡушҡанса эшләне. Һарун фирғәүендең һәм уның хеҙмәтселәренең алдында таяғын ергә ташлап ебәргәйне – таяҡ йыланға әйләнде. 11Фирғәүен иһә үҙенең аҡыл эйәләрен, сихырсыларын саҡырҙы. Улар, был Мысыр сихырсылары, үҙ тылсымдары менән шуны уҡ эшләне: 12Ергә ташлауға, һәр береһенең таяғы йыланға әйләнә торҙо. Әммә Һарундың таяғы тегеләрҙең таяҡтарын йотоп бөттө. 13Фирғәүен һаман да ҡарышты. Барыһы ла Раббы әйткәнсә булды – ул Муса менән Һарунды тыңламаны.

Һыуҙың ҡанға әйләнеүе

14Раббы Мусаға былай тине:

– Фирғәүендең күңеле йомшармай, халыҡты ебәреүҙән баш тарта. 15Иртәгә иртәнсәк, фирғәүен йылға буйына барған саҡта, уның ҡаршыһына сыҡ. Ҡулыңда теге йыланға әйләнә торған таяғың булһын. 16Фирғәүенгә былай тип әйт: «Ғивриҙәр Аллаһы Раббы мине һиңә ебәреп: „Миңә ғибәҙәт ҡылһындар өсөн халҡыма сүлгә сығырға рөхсәт ит“, – тиергә ҡушҡайны. Ә һин һаман тыңламайһың. 17Шуға күрә Раббы былай ти: „Хәҙер һин Минең Раббы икәнемде белерһең“. Нил һыуына ҡулымдағы бынау таяҡ менән һуҡһам, һыу ҡанға әйләнер. 18Йылғалағы балыҡ үлеп бөтөр, йылға һаҫыр, Мысыр халҡы һыу эсергә ерәнер».

19Раббы былай тип дауам итте:

– Һарунға әйт: «Таяғыңды күтәр ҙә Мысыр һыуҙары – йылғалары, арыҡтары, күлдәре, һәр төрлө һыу ятҡылыҡтары өҫтөнә һуҙ», – тигән. Уларҙағы һыу ҡанға әйләнер. Бөтөн Мысыр ерендә – хатта ағас һауыттарҙа ла, таш һауыттарҙа ла ҡан булыр.

20Муса менән Һарун Раббы ҡушҡанса эшләне. Фирғәүен һәм уның хеҙмәтселәренең күҙ алдында Һарун таяғы менән Нил һыуына һуҡҡайны – йылғалағы бөтә һыу ҡанға әйләнде. 21Нилдағы балыҡ ҡырылды, йылға шул хәтле һаҫыны, Мысыр халҡы унан һыу эсә алмаҫ булды. Бөтә Мысыр ерендә ҡан ине. 22Үҙҙәренең сихыры менән Мысыр сихырсылары ла шуны уҡ эшләне. Фирғәүен ҡарышыуын белде, Муса менән Һарунды тыңламаны. Барыһы ла Раббы әйткәнсә булды. 23Фирғәүен боролдо ла һарайына ҡайтып китте: быға ла иҫе китмәне. 24Мысыр халҡы йылға буйында ҡоҙоҡ ҡаҙа башланы – йылға һыуы эсерлек түгел ине.

25Раббының йылғаны ҡазалауына ете көн үтеп китте.

8

Тәлмәрйендәр

8^1Раббы Мусаға:

– Бар, фирғәүенгә бар ҙа әйт, Раббы былай ти: «Миңә ғибәҙәт ҡылһын өсөн, халҡымды ебәр. 2Ебәрмәһәң, бөтә илеңде тәлмәрйен менән тултырам. 3Йылға-һыуҙарыңда тәлмәрйен мыжғып торор, улар һыуҙан сығып һарайыңа, йоҡо бүлмәңә, ятыр-торор урыныңа кереп тулыр, хеҙмәтселәреңдең, тотош халҡыңдың йорт-ерҙәрен баҫыр, мейесегеҙ, икмәк күнәктәрегеҙ тәлмәрйен менән тулыр. 4Улар үҙеңә лә, бөтә халҡыңа ла, хеҙмәтселәреңә лә маҙа бирмәҫ».

5Раббы Мусаға:

– Һарунға әйт, таяғын йылғалар, арыҡтар, күлдәр өҫтөнә һуҙһын да тәлмәрйендәрҙе Мысыр еренә сығарһын, – тине.

6Һарун ҡулын Мысыр һыуҙары өҫтөнә һуҙҙы ла тәлмәрйендәр, һыуҙан сығып, бөтә Мысыр ерен баҫып алды. 7Сихырсылар ҙа тылсымдары менән шуны эшләне – Мысыр еренә тәлмәрйендәр ебәрҙе.

8Фирғәүен Муса менән Һарунды саҡырып алды ла:

– Раббыға доға ҡылығыҙ, мине лә, халҡымды ла тәлмәрйендәрҙән арындырһын. Шул сағында Исраил халҡын Раббыға ҡорбан килтерергә ебәрермен, – тине+.

9– Һинең өсөн, хеҙмәтселәрең һәм халҡың өсөн ҡасан доға ҡылырға икәнен үҙең әйт. Шунан тәлмәрйендәр һинең яныңдан һәм һарайыңдан китер, бары тик йылғала ғына ҡалыр, – тине Муса.

10– Иртәгә, – тип яуапланы фирғәүен.

– Һин әйткәнсә булыр. Шул саҡта Аллабыҙ Раббының тиңе юҡлығын белерһең, – тине Муса. – 11Тәлмәрйендәр һинән, һарайҙарыңдан, хеҙмәтселәреңдән, халҡыңдан китер; улар бары тик йылғала ғына ҡалыр.

12Муса менән Һарун фирғәүен эргәһенән сыҡтылар. Муса Раббынан фирғәүенгә ебәргән бөтә тәлмәрйендәрҙе юҡ итеүен һорап ялбарҙы. 13Раббы Муса һорағанса эшләне: йорт эстәрендәге, урам буйҙарындағы, баҫыу-яландағы тәлмәрйендәр ҡырылып бөттө. 14Үлгән тәлмәрйендәрҙе өйөм-өйөм итеп йыйҙылар, ил буйлап һаҫыҡ еҫ таралды. 15Еңеллек килгәнен күреп, фирғәүен йәнә ҡарышты: Раббы алдан әйткәнсә, Муса менән Һарунды тыңламаны.

Себен-серәкәйҙәр

16Раббы Мусаға:

– Һарунға әйт, таяғын күтәреп туҙанлы ергә һуҡһын – тотош Мысыр илендәге саң-туҙан себен-серәкәйгә әйләнер, – тип бойорҙо.

17Муса менән Һарун шулай эшләне: Һарун таяғын күтәреп туҙанлы ергә һуғыуы булды – кешеләрҙе, мал-тыуарҙы себен-серәкәй һырып алды. Бөтөн Мысыр ерендә саң-туҙан себен-серәкәйгә әйләнде. 18Сихырсылар ҙа тылсымдары менән себен-серәкәй ҡылып ҡараны – булдыра алманы. Кешеләрҙе лә, мал-тыуарҙы ла себен-серәкәй йонсотто.

19– Был Алла эше, – тине сихырсылар фирғәүенгә. Ләкин фирғәүен һаман ҡарышты, Раббы алдан әйткәнсә, Муса менән Һарунды тыңламаны.

Күгәүендәр

20Раббы Мусаға былай тине:

– Иртәгә иртә таңдан, фирғәүен йылға буйына барған саҡта, уның ҡаршыһына сыҡ та әйт: «Раббы былай тип әйтә, тиген: „Миңә ғибәҙәт ҡылыр өсөн халҡыма китергә рөхсәт ит. 21Рөхсәт итмәһәң, үҙеңә лә, хеҙмәтселәреңә лә, халҡыңа ла, йорттарыңа ла күгәүендәр юллайым. Бөтә мысырҙарҙың өйөндә, хатта уларҙың аяҡ аҫтындағы тупраҡта күгәүен мыжғыр. 22Ләкин ул көндө халҡым йәшәгән Гошен ерен айырып ҡуясаҡмын, унда күгәүендең әҫәре лә булмаҫ. Ошонан һин Мин Раббының ул ерҙә булғанын белерһең. 23Мин Үҙ халҡымды һинең халҡыңдан айырасаҡмын. Был хикмәт иртәгә булыр“».

24Раббы шулай эшләне лә: фирғәүен һарайын, уның хеҙмәтселәренең йорт-ерен, тотош Мысырҙы ҡара болот булып күгәүен баҫты: күгәүендән ер иңрәне.

25Фирғәүен Муса менән Һарунды саҡырып:

– Барығыҙ, Аллағыҙға ҡорбанды ошо беҙҙең ерҙә килтерегеҙ, – тине.

26Ләкин Муса:

– Улай итә алмайбыҙ, сөнки Аллабыҙ Раббыға килтергән ҡорбанды мысырҙар ерәнгес тип һанай. Улар ерәнгес тип ҡабул иткән ҡорбанды күҙ алдарында ҡылһаҡ, беҙҙе таш бәреп үлтермәҫтәрме? – тип ҡаршы төштө. –+
27Беҙ Аллабыҙ Раббыға, Ул әйткәнсә, өс көнлөк юлда ятҡан сүлгә барып ҡорбан килтерергә тейешбеҙ.

28– Ярай, мин һеҙгә Аллағыҙ Раббыға сүлгә сығып ҡорбан килтерергә рөхсәт итермен, бары тик йыраҡ китмәгеҙ. Минең өсөн дә доға ҡылығыҙ, – тине фирғәүен.

29– Һинән сығыу менән Раббынан һорармын, иртәгә үк фирғәүен дә, уның хеҙмәтселәре лә, тотош Мысыр халҡы ла күгәүендән арыныр. Фәҡәт фирғәүен алдашыуҙан туҡтаһын, халыҡты Раббыға ҡорбан килтерергә ебәрмәй тормаһын, – тине Муса.

30Фирғәүендән сыҡҡас та Муса Раббыға ялбарҙы. 31Раббы уның һорағанын үтәне: фирғәүенде, уның хеҙмәтселәрен, тотош Мысыр халҡын күгәүендән ҡотҡарҙы. Бер күгәүен дә ҡалманы. 32Ләкин фирғәүен тиҫкәреләнеүен белде: халыҡты был юлы ла ебәрмәне.

9

Малдарҙың үләте

9^1Раббы Мусаға былай тине:

– Фирғәүен янына бар ҙа әйт: «Ғивриҙәр Аллаһы Раббы былай тип әйтә, тиген: „Миңә ғибәҙәт ҡылыр өсөн халҡыма китергә рөхсәт ит. 2Әгәр ебәрмәһәң, уны һаман тыйып тотһаң, 3һинең яландағы бөтә малыңа – аттарыңа, ишәктәреңә, дөйәләреңә, һыйырҙарыңа, һарыҡ-кәзәңә Раббының ҡаты ҡулы төшөр, аяуһыҙ үләт башланыр. 4Раббы Исраил халҡының малы менән Мысыр халҡының малын айырыр; исраилдарҙың бер генә баш малы ла ҡазаланмаҫ“».

5Раббы тәғәйен ваҡытын да билдәләне: «Быны Мин бөтә илдә иртәгә эшләйем», – тине.

6Иртәгәһенә Раббы әйткәнен эшләне, мысырҙарҙың бөтә мал-тыуары ҡырылып бөттө, Исраил халҡының бер генә малы ла ҡазаланманы. 7Фирғәүен белешергә ебәрҙе – ысынлап та, Исраил халҡының бер генә баш малы ла үлмәгәйне. Ләкин фирғәүен һаман ҡарышты, Исраил халҡын ебәрмәне.

Эренле шеш

8Раббы Муса менән Һарунға:

– Мейестән берәр ус көл алығыҙ ҙа Муса уны фирғәүендең күҙ алдында һибеп ебәрһен, – тине. – 9Бөтөн Мысыр өҫтөндә саң күтәрелер, кешеләрҙе һәм мал-тыуарҙы эренле шеш баҫыр.

10Муса менән Һарун, берәр ус көл алып, фирғәүен алдына килеп баҫты. Мусаның көлдө күккә һибеүе булды – кешеләрҙең, мал-тыуарҙың тәнен эренле шеш баҫты. 11Сихырсылар башҡаса Муса менән ярыша алмаҫ булды, уларҙың тәне лә, бүтәндәрҙеке шикелле, эренле шеш менән ҡапланғайны.

12Әммә Раббы фирғәүенде һаман ҡарыштырҙы һәм фирғәүен уларҙы тыңламаны. Барыһы ла Раббы Мусаға әйткәнсә булды+.

Боҙлауыҡ

13Раббы Мусаға былай тине:

– Иртәгә иртән тор ҙа йәнә фирғәүен алдына барып баҫ та әйт: «Ғивриҙәр Аллаһы Раббы былай тип әйтә, тиген: „Миңә ғибәҙәт ҡылыр өсөн халҡыма китергә рөхсәт ит. 14Был юлы Мин һинең үҙеңә, хеҙмәтселәреңә, тотош халҡыңа иң ҡаты язаларымды юллайым – бөтә ер йөҙөндә Миңә торошло һис берәүҙең юҡлығын аңларһың. 15Әгәр ҙә Мин, ҡулымды күтәреп, һиңә һәм халҡыңа ҡырғын ебәрһәм, ер йөҙөнән юҡ булыр инең. 16Ләкин, һин Минең ҡөҙрәтемде күрһен һәм исемем бөтә ер йөҙөндә билдәле булһын өсөн, Мин һине иҫән ҡалдырҙым+. 17Әле һин һаман да Минең халҡымдан өҫтөн ҡыланаһың, уны ебәрмәй ҡарышаһың. 18Белеп тор, Мин иртәгә ошо ваҡытта Мысыр өҫтөнә шундай көслө боҙ яуҙырам – ундай боҙ-борсаҡтың Мысырға нигеҙ һалынған көндән алып бөгөнгә тиклем күренгәне юҡ. 19Көтөү-көтөү малдарыңды ышыҡҡа ҡуй, яландағы һәр нәмәңде йәшер-тыҡшыр. Асыҡ ерҙә ҡалған, ышыҡҡа йәшенмәгән һәр нәмә – кеше лә, мал-тыуар ҙа – боҙ һуғыуҙан харап булыр“».

20Фирғәүендең Раббы һүҙенән ҡурҡҡан хеҙмәтселәре ҡолдарын да, малдарын да ышыҡҡа йәшерә һалды. 21Раббы һүҙенә ҡолаҡ һалмағандар ҡолдарын һәм малдарын яланда ҡалдырҙы.

22Раббы Мусаға былай тине:

– Ҡулыңды күккә күтәр – Мысыр еренә боҙ-борсаҡ убылыр. Тотош Мысыр ерендәге халыҡты, мал-тыуарҙы, ҡырҙағы үләндәрҙе боҙ һуғыр.

23-24Муса ҡулындағы таяғын күккә күтәргәйне – Раббы күк күкрәтеп, боҙ ебәрҙе, ергә йәшен төшөрҙө. Ерҙә, әйтерһең дә, йәшенле ут ҡабынды, бөтә Мысыр бары тик ут менән боҙҙан торҙо; ундай көслө боҙҙо Мысыр халҡының бер ҡасан да күргәне юҡ ине+. 25Бөтөн Мысыр ерендә боҙ-борсаҡ яланда ҡалған бар тереклекте – кешене лә, мал-тыуарҙы ла, үләнде лә – аяманы, хатта ағастарҙы һындырып бөттө. 26Бары тик Исраил халҡы йәшәгән Гошен ерендә генә боҙ яуманы.

27Фирғәүен, Муса менән Һарунды саҡырып, уларға:

– Был юлы гонаһ миндә булды. Раббы хаҡлы, мин үҙем дә, халҡым да ғәйеплебеҙ, – тине. –+
28Раббыға ялбарығыҙ: аяуһыҙ был йәшен, боҙ-борсаҡ туҡтаһын. Мин һеҙҙе ебәрәм, тотмайым, китегеҙ!+

29– Ҡаланан сығып, ҡулдарымды Раббыға табан күтәреү менән, йәшен туҡтар, боҙ яумаҫ булыр. Шул саҡ ерҙең Раббыныҡы булғанын белерһең+. 30Ләкин үҙеңдең дә, хеҙмәтселәреңдең дә Раббы Алланан әле лә ҡурҡмағанығыҙҙы беләм, – тине уға Муса.

31Етен менән арпаны боҙ һуҡты, сөнки арпа башаҡланып, етен сәскә атып ултыра ине. 32Бойҙай менән борай, һуңыраҡ өлгөргәнгә күрә, зыян күрмәне.

33Муса, фирғәүен янынан китеп, ҡаланан сыҡты ла ҡулдарын Раббыға табан һондо – күк күкрәү менән боҙ яуыуы туҡтаны, ямғыр тынды. 34Фирғәүен ямғыр менән боҙҙоң яуыуҙан туҡтағанын, күк күкрәмәгәнен күрҙе лә йәнә гонаһлы эшенә тотондо – үҙе лә, хеҙмәтселәре лә йәнә ҡарышты. 35Һаман ныҡышты фирғәүен, Исраил халҡын ебәрмәне. Бөтәһе лә Раббы Муса аша алдан әйткәнсә булды.

10

Саранча

10^1Раббы Мусаға былай тине:

– Фирғәүен янына бар. Мин уны һәм уның хеҙмәтселәрен тиҫкәреләндерҙем. Быны Мин улар араһында хикмәттәремде күрһәтер өсөн, 2һәм һин һуңынан үҙеңдең балаларыңа, ейәндәреңә Минең мысырҙарға ҡарата ҡаты мөғәмәләм, күрһәткән хикмәттәрем хаҡында һөйләй алһын өсөн эшләнем. Һеҙ Минең Раббы булыуымды белерһегеҙ.

3Муса менән Һарун, фирғәүен янына килеп былай тине:

– Ғивриҙәр Аллаһы Раббы: «Һин Миңә буйһоноуҙан тағы күпме баш тартмаҡсы булаһың? Халҡымды ебәр, Миңә ғибәҙәт ҡылһындар. 4Әгәр халҡыма китергә рөхсәт итмәһәң, иртәгә биләмәңә саранча күндерәм+. 5Ер бите күренмәҫ булыр, боҙҙан һуң имен ҡалған үлән-фәләнде, яланда үҫкән бөтә ағас-ҡыуаҡты ашап-кимереп бөтөрөр ул. 6Һарайыңа, хеҙмәтселәреңдең өйҙәренә, барлыҡ Мысыр кешеләренең йорт-еренә килеп тулыр; быға тиклем ошо ерҙә ғүмер һөргән ата-бабаларыңдың бындай хәлде күргәне булмаған», – тип әйтә.

Шунан Муса боролдо ла фирғәүен янынан сығып китте.

7Шул саҡ хеҙмәтселәре фирғәүенгә:

– Был әҙәмдән тағы күпме ыҙа сигергә? – тинеләр. – Ебәр һин уларҙы, әйҙә, үҙ Аллалары Раббыға ғибәҙәт ҡылһындар. Мысырҙың һәләкәт сигендә икәнен күрмәйһеңме ни?

8Муса менән Һарунды фирғәүен ҡабат үҙ янына саҡыртып:

– Барығыҙ, Аллағыҙ Раббыға ғибәҙәтегеҙҙе ҡылығыҙ, тик кемдәр барғанын әйтегеҙ, – тине.

9– Барыбыҙ ҙа барабыҙ: йәштәрҙе лә, ҡарттарҙы ла, уландарҙы, ҡыҙ-ҡырҡынды, кәзә-һарыҡты, үгеҙ-һыйырҙы ла ҡалдырмайбыҙ, сөнки Раббы хөрмәтенә байрам итергә тейешбеҙ, – тип яуапланы Муса.

10– Шулай итеп, мин һеҙгә ҡатындарығыҙ һәм бала-сағағыҙ менән китергә рөхсәт итергә тейешменме? Әйҙә Раббы һеҙгә ярҙам булһын! – тине фирғәүен. – Ниәтегеҙҙең яҡшынан түгел икәне күренеп тора. 11Улай булмай! Ирҙәр генә китегеҙ ҙә Раббыға ғибәҙәт ҡылығыҙ. Һеҙ бит шуны теләй инегеҙ.

Шунан Муса менән Һарунды фирғәүен эргәһенән ҡыуып сығарҙылар.

12Раббы Мусаға былай тине:

– Ҡулыңды Мысыр ере өҫтөнә һуҙ, әйҙә, саранча тубы ябырылып, боҙҙан имен ҡалған бар үләнде ашап бөтһөн.

13Муса таяғын Мысыр ере өҫтөнә күтәрҙе. Раббы был ергә көнсығыш елен ебәрҙе. Ел көнө буйы, төнө буйы иҫте лә таңға табан саранча тубын алып килде. 14Тотош Мысыр ерен саранча баҫты, энә төртөр урын ҡалманы: быға тиклем дә, бынан һуң да шул хәтле саранчаның булғаны булманы һәм булмаҫ та. 15Ер бите ҡап-ҡараға әйләнде, саранча боҙ-борсаҡтан имен ҡалған бар үләнде, бар ағас емешен һыпырып ашап бөттө, ағаста япраҡ, бөтә Мысыр ерендә үлән әҫәре ҡалманы.

16Фирғәүен Муса менән Һарунды саҡырта һалып алды ла былай тине:

– Аллағыҙ Раббы алдында ла, һеҙҙең алда ла гонаһ ҡылдым+. 17Зинһар, мине был юлы ла ярлыҡағыҙ: Аллағыҙ Раббыға ялбарығыҙ, минән был афәтте алһын+.

18Муса, фирғәүен янынан сығып, Раббыға ялбарҙы. 19Раббы ҡаршы яҡтан, көнбайыштан бик көслө ел ебәрҙе, саранчаны ҡубарып алып китеп, Ҡамышлы диңгеҙгә батырҙы: бөтә Мысыр ерендә бер саранча ла ҡалманы.

20Ләкин Раббы фирғәүендең йөрәген туң итте, шуға күрә ул һаман ҡарышты – Исраил халҡына китергә рөхсәт бирмәне.

Дөм ҡараңғылыҡ

21Раббы Мусаға:

– Ҡулыңды күккә күтәр, – тине. – Шул саҡ бөтә Мысыр ерен ҡараңғылыҡ ҡаплар, күҙгә төртһәң, күренмәҫлек булыр.

22Муса ҡулын күккә күтәрҙе – өс көнгә тотош Мысыр еренә ҡуйы ҡараңғылыҡ ятты. 23Кеше бер-береһен күрмәҫ, өс көн буйы өйҙәренән сыҡмаҫ булды. Исраилдар йәшәгән ерҙә иһә яп-яҡты ине.

24Фирғәүен Мусаны саҡырып алды ла былай тине:

– Барығыҙ, Раббығыҙға ғибәҙәт ҡылығыҙ. Әйҙә, бала-сағағыҙ үҙегеҙ менән барһын, бары тик малығыҙ – эреһе лә, вағы ла – бында ҡалһын.

25Муса иһә:

– Аллабыҙ Раббыға ҡорбан килтереү, тотош яндырыу ҡорбаны тәҡдим итеү өсөн һин беҙҙе көтөү менән ебәрергә тейешһең, – тип яуапланы. – 26Бер тояҡ та ҡалмаҫ, беҙҙең менән бөтә көтөү барыр: Аллабыҙ Раббыға ғибәҙәт ҡылыу өсөн ҡорбан малын тейешле урынға барып еткәс кенә һайлап алабыҙ. Унда барып етмәйенсә, Раббыға ниндәй ҡорбан кәрәген белеп булмай.

27Ләкин Раббы фирғәүендең күңелен ҡатырҙы. Шуға күрә фирғәүен исраилдарға китергә рөхсәт итмәҫкә булды. 28Фирғәүен Мусаға былай тине:

– Кит бынан, ҡабат күҙемә күренеп йөрөмә: килеп күренһәң – үлерһең.

29– Әйткәнеңсә булыр, башҡаса күҙеңә күренмәм, – тип яуап ҡайтарҙы Муса.

11

Беренсе булып тыуған ир балаларҙың үлеме

11^1Раббы Мусаға:

– Мин фирғәүенгә һәм Мысырға яңы ҡаза күндерәм. Бынан һуң ул һеҙҙе бынан ебәрер. Ебәреү генә түгел, ҡыуып сығарыр, – тине. – 2Ә һин халыҡҡа әйт, ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа күршеләренән алтын-көмөш әйберҙәр һорап алһын.

3Раббы мысырҙарҙың күңелендә Исраил халҡына ҡарата миһырбан тойғоһо уятты. Ә Мусаның үҙен Мысырҙа фирғәүендең ярандары ла, халҡы ла бөйөк ир-уҙаман тип һанай ине.

4Муса фирғәүенгә:

– Раббы былай ти: «Төн уртаһында Мысыр буйлап үтермен. 5Был илдә тәхеттә ултырған фирғәүен улынан алып, тирмәндәге ҡолиәнең улына тиклем һәр мысырҙың баш ир балаһы вафат булыр. Хатта мал-тыуарҙың да тәүге түле үлер. 6Бөтә Мысыр ерендә иңрәү торор. Ундай иңрәүҙең быға тиклем дә булғаны юҡ, бынан ары ла булмаҫ. 7Ә исраилдарға ла, уларҙың мал-тыуарына ла хатта бер эт тә өрмәҫ. Шул сағында Раббының исраилдар менән мысырҙарҙы нисек айырып ҡарағанын күрерһегеҙ», – тип белдерҙе+.

8– Шунан ошо ярандарың бөтәһе лә алдыма килеп эйелер, – тип тамамлап ҡуйҙы Муса. – «Үҙең дә, һин әйҙәгән халыҡ та тиҙерәк китһен», – тип ялбарыр. Ана шул сағында мин китермен.

Муса фирғәүен янынан бик ныҡ асыуланып сығып китте.

9Раббы Мусаға: «Фирғәүенде һеҙҙең һүҙҙәрегеҙгә ҡолаҡ һалмаҫлыҡ иттем. Мысыр ерендә тағы ла күберәк мөғжизәләр ҡылыр өсөн эшләнем Мин быны», – тине.

10Муса менән Һарун бөтә был мөғжизәләрҙе фирғәүен алдында күрһәтте. Ләкин фирғәүен, Раббы уны тиҫкәреләндергәнгә күрә, һаман ҡарышты, Исраил халҡына Мысырҙан китергә рөхсәт итмәне.

12

Ҡотҡарылыу байрамы

12^1•Мысыр ерендә Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

2– Был ай һеҙҙең өсөн йылдың тәүге айы, йыл башы булһын. 3Бөтә Исраил йәмғиәтенә әйтегеҙ, ошо айҙың унынсы көнөндә һәр ғаиләнең башлығы үҙ өйөндәге кешеләр өсөн бер бәрәс алһын. 4Ғаилә бер бәрәсте ашап бөтөрлөк түгел икән, йән башына ҡарап, кемдең күпме ашауын иҫәпләп, яҡын күршеһе менән уртаҡлашып алһын. 5Был иркәк мал кәмселекһеҙ, бер йәшлек һарыҡ йәки кәзә бәрәсе булырға тейеш. 6Уны ошо айҙың ун дүртенсе көнөнә тиклем тотоғоҙ ҙа, эңер төшөүгә, Исраил йәмғиәтенән булған һәммәһе уларҙы һуйырға+
7һәм бәрәстең ҡанын ите ашалаһы өй ишегенең ике яңағына, ҡашағаһына һөртөргә тейеш. 8Итте шул уҡ төндө утта ҡурып, сөсө икмәк, әскелтем үләндәр ҡушып ашаһындар. 9Был итте сей көйө йә һыуҙа бешереп түгел, башы-тояҡтары һәм эске ағзалары менән бергә утта ҡурып ашағыҙ. 10Итте иртәнгә тиклем ҡалдырмағыҙ. Артып ҡалһа, утҡа һалып яндырығыҙ. 11Уны ошолай ашағыҙ: билегеҙ быуылған, аяғығыҙға кейелгән булһын. Таяғығыҙ ҡулығыҙҙа көйө, юлға әҙер булып, ашығып-ҡабаланып ашағыҙ уны. Был – Раббы хөрмәтенә үткәрелә торған Ҡотҡарылыу байрамының[*] ҡорбаны.

12Мин ошо төндө Мысыр ерен иңләйем, беренсе булып тыуған һәр ир-атты һәм беренсе булып тыуған иркәк малды үлтерәм. Мысырҙарҙың бөтә илаһтарына яза бирәм. Мин – Раббы+. 13Өйөгөҙҙөң ишегенә һөртөлгән ҡан Минең өсөн билдә булыр: шул ҡанды күреп, һеҙҙе ситләтеп үтермен. Мысырҙарҙы язалаған сағымда һеҙгә бер ниндәй ҙә зыян теймәҫ.

14Был көн һеҙҙең өсөн иҫтәлекле көн булһын: уны быуындан-быуынға Раббының байрамы итеп билдәләгеҙ. Был һеҙгә – мәңгелек ҡағиҙә.

Сөсө икмәк байрамы

15Ете көн буйы сөсө икмәк ашағыҙ. Тәүге көндән үк өйөгөҙҙән әсетке китһен. Ошо ете көн эсендә әсе икмәктән ауыҙ иткән һәр кем Исраил халҡы араһынан ҡыуылыр. 16Беренсе һәм етенсе көндә изге йыйын үткәрелһен. Был ике көндә һис кем бер нәмә лә эшләмәһен, бары тик үҙенә ризыҡ ҡына әҙерләргә мөмкин.

17Сөсө икмәк байрамы үткәрегеҙ. Нәҡ ошо көн барсағыҙҙы, ғәскәр ише теҙеп, Мысырҙан сығарҙым. Был көн быуындан-быуынға байрам ителһен. Был һеҙгә – мәңгелек ҡағиҙә.

18Тәүге айҙың ун дүртенсе кисенән башлап егерме беренсе кисенә тиклем сөсө икмәк ашағыҙ. 19Ете көн буйы өйөгөҙҙә әсетке булмаһын, был көндәрҙә әсе икмәк ашаған зат, кем генә булһа ла – килмешәкме ул, әллә ерле кешеме – Исраил йәмғиәтенән ҡыуылыр. 20Ҡайҙа ғына йәшәһәгеҙ ҙә, әсеткеле икмәк түгел, ә сөсө икмәк кенә ашарға тейешһегеҙ.

Тәүге Ҡотҡарылыу байрамы

21Муса Исраилдың бөтә аҡһаҡалдарын саҡырып алды ла:

– Барығыҙ, ғаиләләрегеҙ өсөн бәрәс һайлап алығыҙ ҙа Ҡотҡарылыу байрамы хөрмәтенә салығыҙ, – тине. – 22Шунан бер бәйләм майағас үләнен һауытҡа ағыҙып алынған ҡанға манып, ошо ҡанды ишектең ике яңағына, ҡашағаһына һөртөгөҙ. Иртәнгә тиклем бер кем дә өйөнән сыҡмаһын+. 23Раббы мысырҙарҙы ҡазалар өсөн килгәндә ишек ҡашағаһындағы һәм яңаҡтарындағы ҡанды күргәс, урап үтер. Йән алыусыға өйөгөҙгә инергә һәм үлтерергә юл ҡуймаҫ.

24Үҙегеҙ ҙә, нәҫелегеҙ ҙә ошо күрһәтмәне үтәргә тейеш, был һеҙгә – мәңгелек ҡағиҙә.

25Раббы һеҙгә бирергә вәғәҙә иткән ергә барып төйәкләнгәс тә ошо йоланы тотор булығыҙ. 26Балаларығыҙ һеҙҙән: «Был һеҙҙең өсөн ниндәй йола ул?» – тип һорағанда,+
27һеҙ уларға: «Был – Ҡотҡарылыу байрамында Раббыға килтерелә торған ҡорбан. Сөнки Раббы мысырҙарҙы ҡазалаған саҡта исраилдарҙың өйҙәрен ситләтеп үтте. Раббы мысырҙарҙы үлтерҙе, беҙҙең ғаиләләрҙе ҡотҡарып ҡалды», – тип әйтегеҙ.

Шул саҡ халыҡ теҙләнеп сәждә ҡылды. 28Шунан таралыштылар ҙа, Раббы Муса менән Һарунға нисек ҡушһа, шулай эшләнеләр.

29Төн уртаһы етеү менән, Раббы Мысыр ерендәге бөтә баш ир баланы үлтерҙе. Тәхеттә ултырған фирғәүендекен дә, зиндандағы тотҡондоҡон да ҡалдырманы; мал-тыуарҙың тәүге түлен дә ҡазаланы. 30Ул төндә фирғәүен дә, хеҙмәтселәре лә, бөтә Мысыр халҡы ла уянды. Тотош Мысыр ерендә көслө иңрәү торҙо: бында үлем инмәгән бер генә өй ҙә ҡалмағайны.

Мысырҙан китеү

31Шул уҡ төндө фирғәүен Муса менән Һарунды саҡыртып алды ла уларға:

– Барығыҙ, халҡым араһынан китегеҙ! Үҙегеҙ ҙә, бөтә Исраил халҡы ла китһен, әйткәнегеҙсә, Раббығыҙға ғибәҙәт ҡылығыҙ. 32Үҙегеҙ һорағанса, мал-тыуарығыҙҙы – эреһен дә, вағын да – алығыҙ ҙа китегеҙ. Ә миңә фатиха ҡылығыҙ.

33Мысырҙар исраилдарҙы тиҙерәк сығып китергә ашыҡтырҙы; юғиһә һәммәбеҙ ҙә харап булабыҙ, тип ҡурҡты.

34Әсетке һалып өлгөрмәгән ҡамырын күтәреп алды Исраил халҡы – икмәк күнәктәрен кейемгә төрөп, иңбаштарына ултыртты. 35Исраил халҡы Муса ҡушҡанса эшләне – мысырҙарҙан алтын-көмөш әйберҙәр, кейем-һалым һорап алды+. 36Раббы мысырҙарҙа Исраил халҡына ҡарата миһырбан уятты – улар исраилдар нимә һораһа, шуны бирҙе. Исраил халҡы мысырҙарҙы талап китте+.

37Исраил халҡы Рағмесес ҡалаһынан Суккоҫҡа табан юлланды. Ҡатын-ҡыҙҙар менән бала-сағаны иҫәпләмәгәндә, Мысырҙан алты йөҙ меңләп йәйәүле ир-ат,+
38улар менән бергә бик күп сит халыҡ, көтөү-көтөү кәзә-һарыҡ, һыйыр малы сыҡты. 39Уларға Мысырҙан алып сыҡҡан ҡамырҙан сөсө икмәк генә бешерергә тура килде, сөнки ҡамыр әсеткеһеҙ ине. Улар бит илдән ҡыуылып сыҡты, ҡабаланып, юлда ашарға ризыҡ әҙерләп тә өлгөрмәне.

40Исраил халҡы Мысырҙа дүрт йөҙ утыҙ йыл ғүмер итте+. 41Тап дүрт йөҙ утыҙ йыл тулған көндө Раббының бөтә ғәскәре Мысыр еренән сыҡты. 42Ул төндө Раббы, исраилдарҙы Мысырҙан сығарыр өсөн, уяу булды. Исраил халҡы быуындан-быуынға йыл һайын ошо төндө Раббыға бағышлап уяу булһын.

Ҡотҡарылыу байрамы тураһында ҡағиҙә

43Раббы Муса менән Һарунға былай тине:

– Бына Ҡотҡарылыу байрамы тураһында ҡағиҙә: бер генә сит кеше лә Ҡотҡарылыу байрамы ризығын ашарға тейеш түгел. 44Әммә һатып алынған ҡол, сөннәтләнгәндән һуң, уны ашай ала. 45Ә килмешәк тә, ялланып эшләүсе лә уны ашамаһын.

46Ҡотҡарылыу байрамы ҡорбанын бер өй эсендә генә ашағыҙ, ул иттән бер киҫәкте лә тышҡа сығармағыҙ һәм бәрәстең һөйәктәрен һындырмағыҙ+. 47Был йоланы бөтә Исраил йәмғиәте үтәргә тейеш. 48Арағыҙҙа төйәкләнгән килмешәк Раббы хөрмәтенә Ҡотҡарылыу байрамында ҡатнашырға теләһә, ғаиләһендәге һәр бер ир-ат сөннәтләнһен. Шунан һуң ғына ул ерле исраилдар кеүек һаналыр. Сөннәте булмаған бер кем дә ул итте ашамаһын. 49Үҙ кешегеҙгә лә, арағыҙҙа йәшәгән килмешәккә лә ҡанун бер+.

50Исраил халҡы, Раббы Муса менән Һарунға нисек ҡушһа, шулай эшләне. 51Тап ошо көндө Раббы Исраил халҡын, ғәскәр ише сафҡа теҙеп, Мысырҙан алып сыҡты.

13

Беренсе булып тыуған ир баланы һәм иркәк малды Аллаға бағышлау тураһында

13^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраилдарҙан тыуған беренсе ир баланың һәммәһе лә Миңә бағышланһын. Инә ҡарынының тәүге иркәк емешен – кешеләрҙекен дә, мал-тыуарҙыҡын да – Миңә арна. Улар Минеке+.

3– Мысырҙан – ҡоллоҡ йортонан ҡотолған ошо көндө иҫегеҙҙә тотоғоҙ, – тине Муса халыҡҡа. – Сөнки был көндө Раббы Үҙенең ҡөҙрәтле ҡулы менән һеҙҙе ул ерҙән алып сыҡты. Ул көндө әсе ҡамырҙан бешерелгән икмәк ашамағыҙ. 4Бөгөн авив айында Мысырҙан сығаһығыҙ.

5Раббы һеҙҙе ҡәнғәниҙәр, хиттиҙәр, әмөриҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр иленә, ата-бабаларығыҙға бирергә ант иткән һөт һәм бал ағып ятҡан ергә, алып килгәс, авив айында бына ошо йоланы үтәгеҙ: 6ете көн буйы сөсө икмәк ашағыҙ, етенсе көнөнә Раббы хөрмәтенә байрам яһағыҙ. 7Ете көн буйы сөсө икмәк ашағыҙ. Арағыҙҙа һәм илегеҙҙең бер генә ерендә лә әсе икмәк һәм әсетке булмаһын+. 8Ул көндө һәр кем улына: «Мысырҙан киткән сағымда Раббының минең өсөн эшләгәндәрен хәтеремдә яңыртыр өсөн үтәйем мин был йоланы», – тип аңлатыр.

9Һинең өсөн был байрам ҡулыңдағы һәм маңлайыңдағы билдә һымаҡ булһын – Раббы ҡануны телеңдән төшмәһен. Сөнки Раббы һине ҡөҙрәтле ҡулы менән Мысырҙан алып сыҡты+. 10Был күрһәтмәне йылдың-йылы, тәғәйен ваҡытта үтә.

11Раббы һиңә һәм ата-бабаларыңа ант иткәнсә, ҡәнғәниҙәр еренә алып килеп, уны һиңә биргәс, 12Уға баш ир балаңды бағышларға тейеш булаһың. Мал-тыуарыңдың тәүге түле лә, әгәр ҙә ул иркәк булһа, Раббыныҡы булһын. 13Ишәктең тәүге быҙауы өсөн йоломға һарыҡ бәрәсе бир, йолом биргең килмәй икән – муйынын ҡайырып һындыр. Һинең беренсе тыуған ир балаң да йолоп алынырға тейеш.

14Киләсәктә улың һинән: «Был нимәне аңлата?» – тип һораһа, былай тип яуап бир: «Раббы беҙҙе Мысырҙан, ҡоллоҡ йортонан ҡөҙрәтле ҡулы менән алып сыҡты+. 15Фирғәүен ҡарышып беҙҙе ебәрмәгән саҡта, Раббы Мысырҙағы кешеләрҙең беренсе булып тыуған улдарын, мал-тыуарҙың тәүге иркәк түлен үлтерҙе. Шуға күрә мин мал-тыуарҙың тәүге түле булған иркәк малды Раббыға ҡорбан итәм, бөтә баш ир балалар өсөн йолом түләйем».

16Һинең өсөн был байрам ҡулыңдағы һәм маңлайыңдағы билдә һымаҡ булһын, сөнки Раббы ҡөҙрәтле ҡулы менән беҙҙе Мысырҙан сығарҙы.

Мысыр ғәскәренән ҡотолоу.

Ҡамышлы диңгеҙ

17Фирғәүен Исраил халҡын ебәргәс, Алла, ҡыҫҡа булыуға ҡарамаҫтан, уларҙы пелештиҙәр ере аша үткән юлдан алып китмәне. Сөнки Ул: «Һуғышырға кәрәклеген күрһә, халыҡ, кире уйлап, Мысырға боролор», – тине+. 18Шуға ла уларҙы урау юлдан, сүл буйлап, Ҡамышлы диңгеҙ тарафына әйҙәне. Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡанда һуғышҡа әҙер булып барҙы.

19Муса үҙе менән Йософтоң һөйәктәрен дә алғайны, сөнки Йософ Исраил халҡын: «Алла һеҙгә мотлаҡ ярҙам итер. Шул саҡта бынан үҙегеҙ менән минең һөйәктәремде лә алып китегеҙ», – тип ант иттергәйне+.

20Исраилдар, Суккоҫтан юлға сығып, сүл ситендәге Эҫамда туплам булып урынлашты+.

21Раббы көндөҙ юл күрһәтер өсөн болот бағанаһы эсендә, төндә иһә юл яҡтыртыр өсөн ут бағанаһы эсендә уларҙың алдынан барҙы. Шунлыҡтан улар көндөҙ ҙә, төндә лә туҡтамай атланы+. 22Көндөҙ болот бағанаһы, төнөн ут бағанаһы Исраил халҡын ташламаны.

14

14^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраил халҡына әйт: кире боролһондар ҙа Пи-Һахироҫ янында, Мигдол менән Ҡамышлы диңгеҙ араһында, Бәғел-Сефон ҡаршыһында, диңгеҙ буйында туплам булып урынлашһындар+. 3Әйҙә, фирғәүен, Исраил халҡы аҙашып йөрөй икән, юлдарын сүл быуған, тип уйлаһын. 4Мин фирғәүенде тағы тиҫкәреләндерермен дә ул артығыҙҙан ҡыуа сығыр. Ул сағында Мин фирғәүенде һәм уның бөтә ғәскәрен еңеп шөһрәтемде күрһәтермен! Бөтә мысырҙар Минең Раббы икәнемде белер!

Исраилдар шулай эшләне.

5Халыҡтың ҡасып китеүе тураһында Мысыр батшаһына хәбәр иткәс, фирғәүен менән уның хеҙмәтселәре кире уйланы.

– Нимә эшләнек беҙ? – тине улар. – Ҡолдарыбыҙ исраилдарҙы ебәрҙек.

6Фирғәүен яу арбаларын әҙерләргә ҡушты, ғәскәрен саҡырҙы. 7Ул Мысырҙағы бөтә яу арбаларын да үҙе менән алды. Уларҙың алты йөҙөнөң иң шәп яу арбалары булып, һәр береһендә уларҙың башлығы ла ултыра ине.

8Раббы Мысыр батшаһы фирғәүендең тиҫкәрелеген ҡуҙғатты ла теге Исраил халҡын ҡыуа сыҡты.

Исраил халҡы иһә бер нәмәнән дә ҡурҡмай атлауын белде+. 9Мысырҙар уларҙың арттарынан төштө – фирғәүендең яу арбалары, һыбайлылары һәм тотош ғәскәре Исраил халҡын Пи-Һахироҫ янында, Бәғел-Сефон ҡаршыһында, диңгеҙ буйында туҡтаған урында ҡыуып етте.

10Фирғәүен үҙ ғәскәре менән яҡынайғандан-яҡынайҙы. Бына Исраил халҡы Мысыр сиреүенең етеп килгәнен күрҙе, ҡурҡышынан Раббыға ялбарҙы.

11– Әллә Мысырҙа беҙҙең өсөн зыярат юҡ инеме? – тинеләр улар Мусаға. – Ошонда, сүлдә баш һалһын тип алып килдеңме һин беҙҙе бында? Нишләттең һин беҙҙе? Ниңә беҙҙе Мысырҙан алып сыҡтың? 12Унда саҡта уҡ һиңә: «Ҡалдыр беҙҙе, әйҙә, мысырҙарға ҡол булып йәшәй бирәйек», – тип әйткәйнек бит инде. Сүлгә килеп үлгәнсе, Мысырҙа ҡол булыуың хәйерлерәк ине.

13Әммә Муса халыҡҡа:

– Ҡурҡмағыҙ! – тине. – Тик кенә тороғоҙ, бөгөн Раббының һеҙҙе нисек ҡотҡарғанын күрерһегеҙ. Әле күргән мысырҙарҙы башҡаса мәңге күрмәҫһегеҙ! 14Тыныс булығыҙ, Раббы һеҙҙең өсөн һуғышасаҡ+.

15– Ниңә Миңә ялбараһың? – тине Раббы Мусаға. – Әйт Исраил халҡына, алға барһындар. 16Үҙең таяғыңды күтәр ҙә ҡулыңды диңгеҙ өҫтөнә һуҙ – диңгеҙ икегә ярылыр, Исраил халҡы уның төбөнән, ҡоро ерҙән барған шикелле, атлап сығыр.

17Мин иһә мысырҙарҙың күңелен ҡатырырмын, кирелектәренә барып, һеҙҙе баҫтырырҙар. Шул сағында Мин фирғәүенде һәм уның бөтә ғәскәрен, яу арбаларын һәм һыбайлыларын еңеп, шөһрәтемде күрһәтермен. 18Фирғәүенде, уның яу арбаларын һәм атлыларын еңеп, шөһрәтемде күрһәткәс, мысырҙар белер: Мин – Раббы.

19Быға тиклем Исраил халҡы алдынан барған Алла фәрештәһе сафтың артына сыҡты. Болот бағанаһы ла алдан артҡа күсте. 20Ул, Мысыр ғәскәрен исраилдар сафынан айырып, уларҙың араһында торҙо. Болот мысырҙарға – ҡараңғылыҡ, исраилдарға яҡтылыҡ бирҙе. Шуға ла ул төндә ике саф бер-береһенә яҡынайманы.

21Муса ҡулын диңгеҙ өҫтөнә һуҙҙы. Төнө буйы Раббы, көслө көнсығыш еле иҫтереп, диңгеҙ һыуҙарын ҡыуып айырҙы – диңгеҙ төбөндә ҡоро ер күренде+. 22Исраил халҡы диңгеҙ төбөндәге ҡоро ерҙән атланы, һыуҙар уң яҡтан да, һул яҡтан да диуарҙай кәртәләнеп торҙо. 23Мысырҙар уларҙы баҫтырыуын белде; фирғәүендең бөтә аттары, яу арбалары, һыбайлылары исраилдар артынан диңгеҙ уртаһына инде. 24Таң алдынан Раббы болот һәм ут бағанаһы араһынан Мысыр ғәскәренә күҙ ташланы һәм уларҙы ҡурҡыуға һалды. 25Раббы яу арбаларының тәгәрмәстәрен тығылдырҙы ла, улары йүнләп әйләнмәне.

– Тиҙерәк ҡасайыҡ был Исраил халҡы янынан! – тине мысырҙар. – Раббы улар яғында беҙгә ҡаршы һуғыша.

26Раббы Мусаға былай тине:

– Ҡулыңды диңгеҙ өҫтөнә һуҙ – һыуҙар, кире тартылып, мысырҙарҙы, уларҙың яу арбаларын, һыбайлыларын батырыр.

27Муса ҡулын диңгеҙ өҫтөнә һуҙҙы – таңға табан диңгеҙ һыуы кире урынына ҡайтты. Мысырҙар кире йүгерергә маташты, әммә Раббы уларҙы диңгеҙ упҡынына олаҡтырҙы.

28Урынына ҡайтҡан һыуҙар Исраил халҡын диңгеҙ төбөнән баҫтырып барған фирғәүен ғәскәрен – яу арбаларын да, һыбайлыларын да тотош йотто. Уларҙың береһе лә иҫән ҡалманы. 29Исраил халҡы иһә диңгеҙ төбөндәге ҡоро ерҙән атлап сыҡты: уларҙың уң яғынан да, һул яғынан да һыу диуарҙай кәртәләнеп торҙо+.

30Раббы ул көндө Исраил халҡын мысырҙар ҡулынан ҡотҡарҙы. Исраилдар яр буйында мысырҙарҙың мәйеттәрен күрҙе. 31Исраилдар Раббының ҡөҙрәте менән мысырҙарҙың ни хәлгә төшөүен күрҙе, шуға күрә Исраил халҡын Раббынан ҡурҡыу тойғоһо биләп алды. Улар Раббыға ла, Уның ҡоло Мусаға ла тамам инанды.

15

Ҡотҡарылыу йыры

15^1Шул саҡ Муса һәм Исраил халҡы Раббыға ошо данлау йырын йырланы:

«Раббыға дан йырлайым: Ул бөйөк еңеү ҡаҙанды!

Аты менән һыбайлыны диңгеҙгә бырғаны+.

2Раббы минең көс-ҡеүәтем, ҡотолоу әмәлем, сарам!

Ул – Аллам, мин дан йырлайым Уға,
Ата-бабамдың Аллаһы, ҙурлайым Уны!+
3Раббы – яугир!
Исеме Уның – Раббы!+
4Фирғәүендең һуғыш арбаларын,
Ғәскәрен диңгеҙгә ырғытты!
Аҫыл яугирҙәрен Ҡамышлы диңгеҙгә батырҙы.
5Упҡын уларҙың һәммәһен йотто;
Тәрәнлеккә таш һымаҡ киттеләр!

6Йә Раббы! Һинең уң ҡулың көсө менән дан ҡаҙанды.

Йә Раббы! Һинең уң ҡулың дошмандарҙың юлын киҫте+.

7Бөйөк шөһрәтең менән Үҙеңә ҡаршыларҙы тар-мар иттең;

Асыу утың уларҙы һалам һымаҡ көйрәтте.

8Тын өрөүеңдән һыу үрә торҙо,

Тулҡындары диуар булып ҡалҡты,

Диңгеҙ тәрәнлеге ҡатып ҡалды+.

9„Ҡыуып етәм, – тип уйланы дошман, –

Теләгәнемде табышҡа алам!

Ҡынымдағы ҡылысымды һурып,

Һәммәһенең башына етәм, ҡырам!“

10Һулышыңды өрҙөң – диңгеҙ уларҙы ҡапланы:

Ҡурғаш һымаҡ, тәрән һыуҙарҙа баттылар.

11Йә Раббы, илаһтар араһында Һинең кеүек кем бар?

Мөҡәддәслегендә олпат, данында дәһшәтле,

Мөғжизәләр тыуҙырыусы Һинең һымаҡ кем бар+?

12Уң ҡулыңды күтәреүгә – ер дошманды йотто.

13Үҙең ҡотҡарған халыҡҡа тоғро мөхәббәтең менән юл күрһәттең,

Мөҡәддәс торлағыңа Ҡөҙрәтең менән алып барҙың.

14Башҡа ҡәүемдәр ишетеп быны ҡан ҡалтырай!
Пелешеҫ халҡын ҡурҡыу биләп алды,
15Эдом башлыҡтары өрктө-боҫто,
Моавтың юлбашсылары ҡалтырашты,
Ҡәнғәниҙәрҙең ҡото ботҡа төштө+.
16Ҡалтыранһындар, ҡоттары осһон,
Һинең халҡың үтеп киткәнсе, йә Раббы,
Үҙеңә алған халҡың уҙғансы,
Ҡөҙрәтеңдән Һинең улар таштай ҡатһын.

17Халҡыңды килтереп ултыртырһың биләмәң булған тауыңа,

Төйәкләнер өсөн Үҙеңә тип һайлаған урынға,

Эй бөйөк Хакимым, Үҙ ҡулың менән торғоҙған Изге торлағыңа+.

18Раббы мәңге, даими батшалыҡ итер»+.

19Фирғәүен аттары, яу арбалары һәм һыбайлылары менән диңгеҙгә инеүе булды, Раббы диңгеҙ һыуҙарын уларҙың өҫтөнә ишеп төшөрҙө. Исраил халҡы иһә диңгеҙ уртаһындағы ҡоро ерҙән атлап сыҡты.

20Һарундың ҡыҙ туғаны пәйғәмбәр Мирйәм ҡулына дөңгөр алды, ҡалған ҡатын-ҡыҙҙар уға эйәреп дөңгөр ҡаға, бейей башланылар+.

21Мирйәм улар алдында ошо йырын һуҙҙы:

«Раббыға дан йырлайым: Ул бөйөк еңеү ҡаҙанды!

Һыбайлыны аты менән диңгеҙгә бырғаны»+.

Әсе һыу

22Муса Исраил халҡын Ҡамышлы диңгеҙҙән Шур сүленә алып китте. Өс көн буйы сүл буйлап атланылар, әммә эсергә тамсы ла һыу тапманылар+. 23Мараға килеп еткәс тә эсә алманылар – һыу ауыҙға алғыһыҙ әсе ине. Шуның өсөн дә был ер Мара, йәғни әсе тип атала. 24Кешеләр: «Беҙ нимә эсәйек?» – тип Мусаға дәғүә белдерә башланы. 25Муса Раббыға ялбарҙы. Раббы уға бер ағас ботағы күрһәтте. Муса шуны һыуға ташлауы булды – һыу тәмләнде.

Шунда Раббы халыҡҡа ҡағиҙә һәм ҡанун бирҙе, уны һынауға дусар итте.

26Раббы былай тине:

– Әгәр һин, Исраил халҡы, Мин, Аллаң Раббы, әйткәндәрҙе тыңлаһаң, Мин хуп күргәнде генә эшләһәң, бойороҡтарыма ҡолаҡ һалһаң, ҡағиҙәләремде үтәһәң, бер ҡасан да һиңә Мысыр халҡына ебәргән ише ауырыу-сирҙәр күндермәм, сөнки Мин – Раббы, һиңә шифа биреүсе+.

27Артабан Элимға киттеләр. Унда ун ике шишмә менән етмеш хөрмә ағасы бар ине. Шунда, шишмәләр эргәһендә, туплам булып урынлаштылар+.

16

Майҙә менән бүҙәнәләр

16^1Исраил йәмғиәте Элимдан ҡуҙғалып китте. Мысырҙан сыҡҡандың икенсе айының ун бишенсе көнөндә улар Элим менән Синай тауы араһында ятҡан Син сүленә килеп туҡтаны+.

2Бында ла бөтә Исраил йәмғиәте Муса менән Һарунға дәғүә белдерә башланы.

3– Раббы ҡулынан Мысырҙа үлгәнебеҙ яҡшыраҡ булыр ине, – тине исраилдар. – Унда ҡаҙан тулы ит алдында ултырыр, икмәкте лә туйғансы ашар инек. Һеҙ беҙҙе был сүлгә бөтә халыҡты астан үлтерер өсөн алып килдегеҙ!+

4Раббы Мусаға:

– Мин һеҙгә күктән икмәк яуҙырырмын, кешеләр көн һайын сығып, бер көнгә күпме кәрәк, шул тиклем генә йыйһын, – тине. – Мин иһә уларҙы һынаясаҡмын: ҡануным буйынса йәшәйҙәрме улар, әллә юҡмы?

5Ә алтынсы көндө йыйғандарын әҙерләй башлағас, ул башҡа көндәрҙәгенән ике тапҡырға күберәк булыр.

6Муса менән Һарун Исраил халҡына:

– Бөгөн кис һеҙҙе Мысырҙан Раббы сығарғанын белерһегеҙ, – тинеләр. – 7Ә иртәнсәк Раббының шөһрәтен күрерһегеҙ, сөнки Ул һеҙҙең Үҙенән зарланғанығыҙҙы ишетте. Ә беҙ шул тиклем кем? Ниңә беҙ икәүгә дәғүә белдерәһегеҙ+?

8– Бөгөн кис Раббы һеҙгә ризыҡланырға ит, ә иртәнсәк туйғансы ашарлыҡ икмәк бирер, сөнки Ул Үҙенә ҡаршы һуҡранғанығыҙҙы ишетте, – тине Муса. – Ә беҙ шул тиклем кем? Беҙгә түгел, Раббыға ҡаршы һүҙ әйтәһегеҙ һеҙ!

9Муса Һарунға былай тине:

– Бөтә Исраил йәмғиәтенә әйт: Раббы хозурына баҫһындар, сөнки Раббы уларҙың ризаһыҙлығын ишеткән.

10Һарун Исраил йәмғиәте менән һөйләшкән саҡта, улар сүл яғына әйләнеп ҡараны һәм бына болотта Раббының шөһрәте күренде.

11Раббы Мусаға:

12– Мин Исраил халҡының ризаһыҙлығын ишеттем. Әйт уларға: кистән ит ашарһығыҙ, иртәнсәк икмәк менән туҡланырһығыҙ. Шул сағында Минең Раббы – һеҙҙең Аллағыҙ икәнемде белерһегеҙ.

13Кисен туплам өҫтөнә бүҙәнәләр осоп килеп тулды, иртәнсәк туплам тирәләй ысыҡ төштө+. 14Ысыҡ кипкәс, сүл өҫтөн бәҫ һымаҡ ваҡ ҡына ярма кеүек нәмә ҡаплап алғанын күрҙеләр. 15Быны күреп, исраилдар бер-береһенән: «Нимә был?» – тип һораша башланылар.

– Раббы һеҙгә ризыҡ итеп биргән икмәк был, – тине Муса уларға. – 16Раббының һеҙгә бойороғо шундай: һәр кем ашап бөтөрлөк кенә йыйһын – сатырҙағы йән башына берәр ғомерҙан артмаһын+.

17Исраилдар шулай эшләне: кемдер күберәк, кемдер әҙерәк йыйҙы, 18ләкин үлсәгәндә, күберәк йыйғандың – артығы, аҙыраҡ йыйғандың кәме булманы: һәр кем ашап бөтөрлөгөн йыйғайны+.

19Муса уларға:

– Бер кем дә быны иртәгәгә ҡалдырмаһын, – тине.

20Ҡайһы берәүҙәр уны тыңламаны, йыйған тәғәмдәренең бер өлөшөн иртәнсәккә ҡалдырҙы, ләкин ул ҡортлап һаҫыны. Муса уларға асыуланды. 21Иртә һайын һәр кем ашап бөтөрлөк кенә йыйҙы. Йыйылмай ҡалғанын көндөҙ ҡояш иретеп юҡҡа сығарҙы. 22Аҙнаның алтынсы көнөндә икеләтә күберәк, кеше башына икешәр ғомер йыйҙылар. Йәмғиәт башлыҡтары был хаҡта Мусаға килеп әйткәс, 23Муса уларға:

– Быны Раббы шулай ҡушты: иртәгә – шәмбе, Раббыға бағышланған изге ял көнө. Бөгөн теләгәнсә бешерегеҙ, теләгәнсә төшөрөгөҙ, артҡанын иртәгәгә ҡалдырығыҙ, – тине+.

24Муса ҡушҡанса, артҡанын иртәгәгә ҡалдырҙылар. Был юлы ҡалдырған тәғәм һаҫыманы ла, ҡортламаны ла.

25– Быны бөгөн ашағыҙ, – тине Муса, – сөнки Раббының шәмбеһе бөгөн. Был көндө сүлдә ризыҡ таба алмаҫһығыҙ. 26Алты көн йыйығыҙ, ә етенсе көн – шәмбе; ул көндө бер нәмә лә таба алмаҫһығыҙ.

27Ҡайһы берәүҙәр аҙнаның етенсе көнөндә лә йыймаҡ булып сыҡҡайны, бер нәмә лә таба алманы.

28Раббы Мусаға:

– Ҡасанға ҡәҙәр һеҙ Минең бойороҡтарымды һәм ҡанундарымды боҙорһоғоҙ? – тине. – 29Ҡарағыҙ, Раббы һеҙгә шәмбе көнөн бирҙе. Шуға ла аҙнаның алтынсы көнөндә һеҙгә ике көнлөк икмәк ебәрә. Етенсе көндө һәр кем үҙ өйөндә ҡалһын, бер ергә лә бармаһын.

30Шул рәүешле, етенсе көндө халыҡ ял итте.

31Исраил халҡы был тәғәмде майҙә[*] тип атаны. Ул ап-аҡ, кориандр орлоғона оҡшаған булып, тәме менән баллы йоҡа көлсәне хәтерләтә ине.

32Муса былай тине:

– Раббы: «Мысырҙан алып сыҡҡан саҡта, сүлдә нимә менән ризыҡландырғанымды быуындан-быуынға күрһендәр өсөн, бер ғомер майҙәне һаҡлауға һалып ҡуйығыҙ», – тип бойорҙо.

33– Бер һауыт алып, уға бер ғомер майҙә тултыр ҙа, быуындан-быуынға һаҡлар өсөн, Раббы хозурына ултыртып ҡуй, – тине Муса Һарунға.

34Раббы Мусаға нисек ҡушһа, Һарун шулай эшләне: майҙәне Килешеү һандығының алдына ҡуйып һаҡланы.

35Исраил халҡы ҡырҡ йыл буйы – кеше йәшәр ергә аяҡ баҫҡансы – ошо майҙә менән туҡланды. Ҡәнғән ере сиктәренә килеп еткәнсе улар майҙә менән ризыҡланды+.

36Бер ғомер – эфаның[*] ундан бер өлөшө.

17

Ҡаянан сыҡҡан һыу

17^1Раббы бойороғона ярашлы, Исраил йәмғиәте, бер урындан икенсе урынға күсә-күсә Син сүле буйлап бара торғас, Рефидимға килеп етте. Бында эсәр һыу юҡ ине+. 2Кешеләр Мусаны ғәйепләй башланы. Унан:

– Беҙгә эсәр һыу бир, – тип таптырҙылар.

– Ниңә һеҙ мине ғәйепләйһегеҙ? – тине Муса. – Ниңә Раббыны һынайһығыҙ+?

3Әммә халыҡ үлем сигенә етеп һыуһағайны, шуға күрә Мусаны:

– Ниңә һин беҙҙе Мысырҙан алып сыҡтың? Беҙҙе, бала-сағаны, мал-тыуарҙы сарсатып үлтерер өсөнмө? – тип битәрләнеләр.

4Муса, Раббыға ялбарып, былай тине:

– Был халыҡ менән ни эшләргә? Ана-бына миңә таш бәрә башларҙар+.

5– Халҡыңдан алдараҡ кит, – тине Раббы Мусаға. – Үҙең менән Исраил халҡының бер нисә аҡһаҡалын ал. Ҡулыңа теге Нил һыуына һуҡҡан таяғыңды тот. 6Мин Хорев тауында бер ҡая өҫтөндә һинең алдыңда торормон. Таяҡ менән ҡаяға һуғыуың булыр, унан һыу урғылып сығыр – әйҙә, эсһен халыҡ.

Муса Исраил аҡһаҡалдарының күҙ алдында шулай эшләне+.

7Был урынды ул Масса[*] һәм Мерива[*] тип атаны. Сөнки унда Исраил халҡы дәғүәләшкәйне һәм: «Раббы беҙҙең арабыҙҙамы, әллә юҡмы?» – тип Раббыны һынап ҡарағайны.

Ғәмәлектәрҙе еңеү

8Ғәмәлектәр, Рефидимға килеп, Исраил халҡына һөжүм итте+. 9Муса Йушағҡа былай тине:

– Бер нисә кеше һайлап ал да, барып ғәмәлектәр менән һуғыш. Ә мин иртәгә, Алланың таяғын алып, ҡалҡыулыҡ башына менеп баҫырмын.

10Йушағ, Мусаның бойороғо буйынса, ғәмәлектәр менән һуғышҡа инде. Ә Муса, Һарун менән Хурҙы эйәртеп, ҡалҡыулыҡ башына менеп баҫты. 11Муса ҡулын күтәргән саҡта исраилдар өҫтөнлөк алды, төшөргән саҡта ғәмәлектәр еңер булды. 12Бына Мусаның ҡулы арыны. Шуға күрә бер таш алып килеп, Мусаны шунда ултырттылар. Һарун менән Хур икеһе ике яҡтан уның ҡулын төшөрмәй терәп торҙо. Ҡояш байығансы Мусаның ҡулы өҫкә күтәрелгән көйө булды. 13Йушағ, Ғәмәлек ғәскәрен еңеп, ҡылыстан үткәрҙе.

14Раббы Мусаға:

– Быны, иҫтәлек итеп, китапҡа яҙып ҡуй, – тине. – Йушағтың ҡолағына төшөр: Мин ғәмәлектәрҙе ер йөҙөнән юҡ итәм – уларҙың исеме лә ҡалмаҫ!+

15Муса ҡорбан усағы ҡорҙо һәм уны Йәһүә-Нисси, йәғни «Раббы – минең байрағым» тип атаны. 16Унан: «Раббының тәхетенә ҡаршы ҡул һуҙылғайны, Раббы быуындан-быуынға ғәмәлектәр менән һуғышасаҡ», – тине.

18

Итроның Мусаға кәңәше

18^1Мусаның ҡайныһы Мидйән ҡаһины Итро Алланың Муса һәм уның халҡы Исраил өсөн ҡылғандарын, Раббының Исраил халҡын Мысырҙан сығарғанын ишетте+. 2-3Ҡайныһы Итро Мусаның ҡатыны Сиппораны ике улы менән бергә кире алып килде. Муса быға тиклем ҡатынын атай йортона ҡайтарып торғайны. Муса «мин ят ерҙә килмешәк булдым» тип тәүге улын Гершом тип атағайны. 4«Атам Аллаһы ярҙамға килеп, мине фирғәүен ҡылысынан ҡотҡарҙы» тип икенсеһенә Әлиғәзәр[*] тигән исем бирҙе. 5Итро Мусаның ҡатыны һәм улдары менән бергә сүлдә Алла тауы ҡаршыһына туҡтаған Муса янына тупламға килде. 6Ул:

– Мин, ҡайның Итро, ҡатының һәм ике улың менән һинең яныңа килдем, – тип хәбәр итергә ҡушып, Мусаға кешеләр ебәрҙе.

7Муса ҡайныһын ҡаршы алырға сыҡты, алдында эйелеп, уны үпте. Улар, бер-береһенән хәл-әхүәл һорашып, сатырға инде. 8Муса Раббының Исраил хаҡына фирғәүен һәм мысырҙар менән ни ҡылғанын бәйән итте, сүллек аша юлдың ни тиклем ауыр булғанын, Раббының уларҙы ни рәүешле ҡотҡарғанын һөйләне. 9Итро Раббының Исраил халҡына эшләгән яҡшылыҡтары, уларҙы мысырҙар ҡулынан аралағаны тураһында ишетеп ҡыуанды.

10– Һеҙҙе мысырҙарҙың һәм фирғәүендең ҡулынан ҡотҡарған Раббы мөбәрәк булһын! – тине Итро. – Халыҡты мысырҙарҙың иҙеүенән Ул азат иткән! 11Хәҙер инде мин беләм: Раббы барлыҡ илаһтарҙан өҫтөнөрәк, Ул быларҙы мысырҙар Исраил халҡы менән тәкәббер ҡыланғанға эшләне+.

12Мусаның ҡайныһы Итро Раббыға тотош яндырыу һәм татыулыҡ ҡорбандары килтерҙе. Һарун менән Исраил аҡһаҡалдары килде – улар Мусаның ҡайныһы менән бергә Алла хозурында ризыҡланды.

13Иртәгәһенә Муса халыҡтың дәғүәләрен хәл итергә ултырҙы. Халыҡ иртәнән кискә тиклем Муса янында аяғөҫтө баҫып торҙо. 14Ҡайныһы, Мусаның халыҡ менән ни рәүешле эшләгәнен күреп, һорай ҡуйҙы:

– Ни өсөн һин халыҡ менән шулай мөғәмәлә итәһең? Ни өсөн һин бер үҙең хөкөм итәһең, ә бөтә халыҡ эргәңдә иртәнән кискә тиклем баҫып тора?

15– Улар миңә Алла ихтыярын ишетергә килә, – тине Муса ҡайныһына. – 16Бер-бер эште хәл итергә кәрәк булһа, миңә киләләр. Мин улар менән һөйләшеп, ҡарар сығарам, Алланың ҡағиҙә һәм ҡанундарын еткерәм.

17– Дөрөҫ эшләмәйһең, – тине ҡайныһы Мусаға, – 18үҙең дә йонсойһоң, халҡыңды ла ыҙалатаһың. Был һинең яңғыҙыңдың ғына ҡулынан килә торған эш түгел+. 19Инде һүҙемә ҡолаҡ һал, һиңә бер кәңәш бирәм. Алла һинең менән булһын! Халыҡ өсөн Алла алдында аралашсы бул, хәлдәрҙе Аллаға еткерә бар. 20Уларға Алланың ҡағиҙә һәм ҡанундарын өйрәт, бараһы юлдарын күрһәт, ҡылаһы эш-ғәмәлдәрен күндер. 21Ә һин халыҡ араһынан һәләтле, Алланан ҡурҡҡан, дөрөҫлөккә хилафлыҡ ҡылмай торған, һатылмаҫ кешеләрҙе һайлап ал да башлыҡ итеп ҡуй: ҡайһыһын – мең башы, ҡайһыһын – йөҙ башы, ҡайһыһын – илле башы, ҡайһыһын ун башы ит+. 22Кешеләр араһындағы низағтарҙы улар хөкөм итер, мөһим эштәрҙе генә һиңә тапшырыр, ваҡ-төйәктәрен үҙҙәре хәл итер. Өҫтөңдән йөк төшөр, йөктө улар һинең менән бергә күтәрешер.

23Шулай эшләһәң, Алла ла шулай бойорһа, үҙең дә хәл алырһың, халыҡ та үҙ өйөнә тынысланып ҡайтыр.

24Муса ҡайныһының әйткәндәрен тыңланы, бөтәһен дә уныңса эшләне: 25Исраил халҡы араһынан һәләтле кешеләрҙе һайлап алып, уларҙы мең баштары, йөҙ баштары, илле баштары, ун баштары итеп ҡуйҙы+. 26Халыҡ араһындағы низағтарҙы улар хөкөм итте, ауыр эштәрҙе Мусаға еткерә барҙы, ваҡ-төйәктәрен үҙҙәре хәл итте+.

27Һуңыраҡ Муса ҡайныһын юлға оҙатты, тегеһе үҙ еренә ҡайтып китте.

19

Алланың Синай тауында исраилдарға күренеүе

19^1Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡандың өсөнсө айында – яңы ай тыуған көндө – Синай сүленә килеп етте. 2Рефидимдан ҡуҙғалып китеп, Синай сүленә килеп туҡтаған Исраил халҡы тау ҡаршыһында туплам булып урынлашты+.

3Муса тауға Алла хозурына күтәрелде. Раббы уға тауҙан былай тип өндәште:

– Әйт Яҡуп нәҫеленә, Исраил халҡына белдер: 4«Мысыр халҡына нимәләр ҡылғанымды, һеҙҙе бөркөт ҡанаттарында ултыртҡандай яныма алып килгәнемде һеҙ үҙегеҙ күрҙегеҙ+. 5Инде әйткәнемде иғтибар менән тыңлап, Минең менән килешеүҙе үтәр булһағыҙ, барса халыҡ араһынан Минең Үҙ халҡым булырһығыҙ. Бөтә ер йөҙө Минеке;+
6һеҙ иһә Миңә хеҙмәт иткән ҡаһиндар батшалығы, мөҡәддәс халыҡ булырһығыҙ». Ошо һүҙҙәремде Исраил халҡына еткер+.

7Муса, тауҙан төшөп, халыҡтың аҡһаҡалдарын саҡырып алды ла уларға Раббы ҡушҡандарҙың һәммәһен дә һөйләп бирҙе. 8Бөтөн халыҡ бер булып, былай тип яуапланы:

– Беҙ Раббы әйткәндең барыһын да үтәрбеҙ.

Муса халыҡтың яуабын Раббыға еткерҙе+.

9Раббы Мусаға:

– Һинең менән һөйләшкәнемде халыҡ ишетһен, артабан һиңә ышанысы юғалмаһын өсөн, Мин һиңә ҡуйы болот эсендә килермен, – тине.

Муса халыҡтың яуабын Раббыға еткергәс, 10Раббы Мусаға:

– Бар, халыҡ янына ҡайтып әйт, – тине. – Бөгөн-иртәгә уларҙы изгеләндер. Өҫ кейемдәрен йыуһындар,+
11иртәнән һуңға әҙерләнһендәр. Сөнки иртәнән һуң бөтә халыҡтың күҙ алдында Раббы Синай тауына төшәсәк. 12Кешеләр өсөн, тауҙы уратып, сик һыҙығы һыҙ. Әйт, тауға менеүҙән һаҡланһындар, хатта уның итәгенә лә яҡын килмәһендәр. Тауға ҡағылған һәр кем үлтерелер. 13Тауға ҡағылған затҡа иһә ҡул менән тотонмағыҙ, уны таш бәреп йә уҡтан атып үлтерегеҙ. Тауға ҡағылған йән эйәһе – хайуанмы ул, кешеме – тере ҡалырға тейеш түгел. Оҙон-оҙаҡ итеп ҡысҡыртҡан мөгөҙ борғо тауышын ишеткәс кенә улар тауға күтәрелә алыр+.

14Муса тауҙан төштө лә халыҡты изгеләндерҙе. Кешеләр өҫ кейемдәрен йыуҙы. 15Муса халыҡҡа былай тине:

– Иртәнән һуңға әҙерләнегеҙ, ҡатындарығыҙ менән яҡынлыҡтан тыйылығыҙ.

16Өсөнсө көндө иртә таңдан күк күкрәп, йәшен йәшнәне, тау өҫтөн ҡуйы болот ҡаплап алды, мөгөҙ борғоноң ҡеүәтле тауышы яңғыраны. Тупламдағы бөтә халыҡ ҡурҡып ҡалтыранды. 17Муса халыҡты Алла менән күрешер өсөн тупламдан алып сыҡты. Улар тау итәгенә барып туҡтаны. 18Синай тауын тотош төтөн ҡаплағайны, сөнки Раббы уның өҫтөнә ут эсендә төштө. Тауҙан мейестән сыҡҡан һымаҡ төтөн бөркөлә, тау бик ныҡ һелкенә ине. 19Мөгөҙ борғоноң тауышы көсәйгәндән-көсәйә барҙы. Шул саҡ Муса Аллаға мөрәжәғәт итте һәм Алла уға күк күкрәтеп яуап бирҙе.

20Раббы Синай тауының түбәһенә төштө лә Мусаны Үҙенә, тау башына, саҡырҙы. Муса тауға артылды. 21Раббы Мусаға:

– Бар, төш тә халыҡты иҫкәрт: Раббыны күрергә ашҡынып сикте үтмәһендәр, юҡһа уларҙың күптәре харап булыр+. 22Раббыға яҡынлашырға йыйынған ҡаһиндар ҙа үҙҙәрен изгеләндерһен; юҡһа Раббы уларҙы юҡ итер+.

23– Халыҡ Синай тауына менергә баҙнат итмәҫ, – тине Муса Раббыға. – Һин бит тауҙы уратып һыҙыҡ һыҙырға һәм шул ерҙе изге тип иҫәпләргә ҡуштың.

24Раббы Мусаға:

– Бар, төш тә бында Һарун менән бергә мен. Ә ҡаһиндар менән халыҡ бында, Раббы янына, менергә уҡталмаһын, юҡһа Раббы уларҙы юҡ итер, – тине.

25Муса халыҡ янына төштө лә уларға барыһын да һөйләп бирҙе.

20

Ун бойороҡ

20^1•Бына Алланың Исраил халҡына әйткән һүҙҙәрҙе. Ул былай тине:

2– Һине Мысыр еренән, ҡоллоҡ йортонан алып сыҡҡан Аллаң Раббы Мин+.

3Минән башҡа аллаларың булмаһын+.

4Үҙеңә бер ниндәй ҙә бот яһама. Юғарыла – күк көмбәҙендә, түбәндә – ер өҫтөндә йәки ерҙән түбән һыуҙа йәшәгән йән эйәләренә оҡшатып, һын-һүрәттәр яһама+. 5Уларға табынып сәждә ҡылма, сөнки Мин Раббы, һинең Аллаң, көнсөл Алламын, бары тик Үҙемә генә тоғро булып ҡалыуҙы талап итәм. Минән йөҙ сөйөргән аталарының гонаһы өсөн балаларын өсөнсө-дүртенсе быуынға тиклем язалаясаҡмын+. 6Ә Мине яратҡан һәм бойороҡтарымды үтәгәндәрҙең меңенсе быуынына тиклем мөхәббәтемде күрһәтермен+.

7Аллаң Раббының исемен тиктомалға телгә алма. Үҙенең исемен тиктомалға телгә алыусыларҙы Раббы язаһыҙ ҡалдырмаҫ+.

8Шәмбе көнөн хәтереңдә тот һәм уны изге ит+. 9Алты көн буйы бөтә эштәреңде башҡар, 10ә етенсе көн – шәмбе – Аллаң Раббыға бағышланған ял көнө. Был көндө бер кемгә лә эшләргә ярамай – үҙең дә, улың да, ҡыҙың да, ҡолоң да, ҡолиәң дә, малың да, арағыҙҙа йәшәгән килмешәк тә – бер нәмә лә эшләмәгеҙ. 11Сөнки алты көн эсендә Раббы күкте һәм ерҙе, диңгеҙҙе һәм уларҙағы бөтә нәмәләрҙе яратты, ә етенсе көндө ял итте. Шуға ла Раббы, шәмбе көндө мөбәрәк ҡылып, изге көн булараҡ айырҙы.

12Атайың менән әсәйеңде хөрмәт ит. Шулай эшләһәң, Аллаң Раббы һиңә бирәсәк ерҙә ғүмерең оҙон булыр+.

13Кеше үлтермә+.

14Зина ҡылма+.

15Урлашма+.

16Яҡыныңа ҡаршы ялған шаһитлыҡ ҡылма+.

17Яҡыныңдың өйөн көҫәмә, уның ҡатынын да, ҡолон да, ҡолиәһен дә, үгеҙен дә, ишәген дә – бер нәмәһен дә көҫәмә+.

Исраилдарҙың Алланан ҡурҡыуы

18Бөтөн халыҡ күк күкрәгәнен, ялағай ялтырағанын, мөгөҙ борғо ғорлағанын, тау төтәгәнен ишетеп-күреп, ҡурҡыуҙан дер ҡалтыраны һәм артҡараҡ сигенә барҙы.

19– Беҙгә һин һөйлә, – тине улар Мусаға, – ә беҙ һине тыңлап торорбоҙ. Тик Алла беҙҙең менән һөйләшмәһен, юҡһа беҙ үлербеҙ+.

20– Ҡурҡмағыҙ, – тине Муса, – Алла һеҙҙе һынар өсөн, һеҙ Уны хөрмәт итеп гонаһ ҡылмаһын өсөн килде.

21Халыҡ ситтәрәк ҡарап торҙо, Муса Алла янына, ҡара болот эсенә инеп китте.

Ҡорбан усағы тураһындағы ҡанун

22Раббы Мусаға былай тине:

– Исраил халҡына әйт: күктән һеҙҙең менән һөйләшкәнемде һеҙ үҙегеҙ күрҙегеҙ. 23Шулай булғас, Минең янға алтындан да, көмөштән дә аллалар яһап ҡуймағыҙ. 24Миңә балсыҡтан ҡорбан усағы эшләгеҙ. Тотош яндырыу ҡорбаны менән татыулыҡ ҡорбаны итеп көтөүегеҙҙән ваҡ һәм эре малды уның өҫтөндә ҡорбанға килтерегеҙ. Исемемде хөрмәт итеү өсөн билдәләнгән һәр урында Мин һеҙгә килермен һәм фатиха ҡылырмын. 25Миңә ҡорбан усағын таштан эшләр булһағыҙ, уны юнылған таштан төҙөмәгеҙ; юныу ҡоралы уны бысраҡ итер+. 26Ҡорбан усағы баҫҡыс менән менерлек булмаһын, юғиһә кейем аҫтындағы яланғас урынығыҙ күренер.

21

Ҡолдар тураһындағы ҡанун

21^1Муса, бына һин уларға иғлан итергә тейешле ҡанундар:

2ғивриҙе ҡол итеп алаһың икән, ул һиңә алты йыл эшләһен, етенсе йылына уны, йолом түләтмәйенсә, иреккә ебәр+. 3Әгәр ҙә ул бер үҙе килһә, бер үҙе китһен; әгәр ҙә инде ҡатыны менән килһә, ҡатыны ла уның менән китһен. 4Әгәр ҙә ҡол өйләнмәгән булып, хужаһы уны өйләндерһә, ҡатыны бала тапһа, ҡатыны менән балалары хужаныҡы булып иҫәпләнә; ҡол бер үҙе китһен.

5Әгәр ҙә ҡол: «Хужамды, ҡатынымды һәм балаларымды яратам, иреккә сыҡҡым килмәй», – тиһә, 6хужа уны Алла хозурына килтерһен, шунда ишек янына йә ишек яңағына терәтеп баҫтырһын да ҡолаҡ япрағын беҙ менән тишһен. Шул саҡта ул хужаһына ғүмерлеккә ҡол булыр+.

7Әгәр ҙә берәү ҡыҙын ҡоллоҡҡа һатһа, ҡыҙҙы иреккә сығарыу шарты ир-ат ҡолдарҙы азат итеү кеүек түгел. 8Әгәр ул ҡыҙҙың хужаһы уны ҡатын итеп алырға теләп тә, һуңынан күңеле ҡайтһа, ҡыҙҙы йолом түләп алырға теләүсегә ул үҙенең ризалығын бирһен, әммә сит халыҡ кешеһенә һатырға хоҡуғы юҡ, сөнки ул ҡыҙ менән ғәҙел мөғәмәлә итмәгән һанала. 9Әгәр ҙә ул ҡол ҡыҙҙы улына ҡатынлыҡҡа алған булһа, үҙенең ҡыҙы һымаҡ мөғәмәлә итһен. 10Әгәр ҙә хужа үҙенә икенсе ҡатын алһа, тәүгеһен ризыҡтан, кейемдән һәм ҡатынлыҡ хоҡуғынан мәхрүм итмәһен+. 11Әгәр ҙә ире уның өсөн ошо өс нәмәне эшләмәһә, ҡатыны унан йолом аҡсаһы түләмәйенсә иреккә сыға ала.

Үлтереү һәм башҡа етди енәйәттәр тураһында ҡанун

12Әгәр ҙә берәү икенсе кешене һуғып үлтерһә, ул үҙе лә үлтерелергә тейеш+. 13Ләкин кеше берәйһен яңылышлыҡ менән үлтерһә һәм быға Алла ихтыяр иткән булһа, үлтергән кеше Мин һеҙгә билдәләп ҡуясаҡ урынға ҡасып ҡотола ала+. 14Әммә берәйһе икенсе берәүҙе белә-күрә мәкер менән үлтерһә, ул кеше хатта Минең ҡорбан усағым эргәһенән дә алып китеп үлтерелергә тейеш+.

15Атаһына һәм әсәһенә ҡул күтәргән һәр кем үлтерелергә тейеш.

16Кеше урлап һатҡан йәки урланған кешене йәшереп тотҡан һәр кем үлтерелергә тейеш+.

17Атаһын йәки әсәһен хурлаған һәр кем үлтерелергә тейеш+.

18Әгәр ҙә низағ ваҡытында берәү икенсе берәүҙе таш бәреп йәки йоҙроҡ менән һуғып имгәтһә, тегеһе иҫән ҡалһа, ләкин ятып ауырыһа, 19аҙаҡтан түшәгенән тороп, таяҡҡа таянып, өйҙән сығып йөрөй башлаһа, һуҡҡан кеше язаға тарттырылырға тейеш түгел. Фәҡәт имгәнгән кешегә эшләй алмаған көндәре өсөн түләһен һәм һауыҡҡанға тиклем уны ҡараһын.

20Хужа кеше ҡолон йәки ҡолиәһен таяҡ менән туҡмап, тегеләр шул урында уның ҡулынан вафат булһа, үлем өсөн хужаһы яза күрергә тейеш. 21Әгәр ҙә ҡол йәки ҡолиә шунан һуң бер-ике көн йәшәһә, яза биреү кәрәкмәй: ҡол – хужаның мөлкәте.

22Ир-ат һуғышҡан ваҡытта ауырлы ҡатынға һуғып, тегеһенең балаһы төшһә, әммә үҙенә башҡа зыян килмәһә, ғәйепле кеше ҡатындың төшкән ауыры өсөн иренең талабы менән хакимдар әйткән күләмдә аҡса түләргә тейеш. 23Ҡатынға ниндәй зыян килтерелһә, шундай уҡ яуап ҡайтарылырға тейеш: йәнгә – йән, 24күҙгә – күҙ, тешкә – теш, ҡулға – ҡул, аяҡҡа – аяҡ, 25тән бешкәнгә – тән бешеү, яраға – яра, имгәнеүгә – имгәнеү+.

26Әгәр ҙә хужаһы, ҡолон йәки ҡолиәһен туҡмап, уларҙың күҙен зарарлаһа, күҙе өсөн уларҙы иреккә ебәрһен. 27Әгәр ҙә ҡолоноң йәки ҡолиәһенең тешен һуғып һындырһа, теше өсөн уларҙы иреккә ебәрһен.

Мал эйәләренең яуаплылығы тураһында

28Әгәр берәйһенең үгеҙе ир йә ҡатынды һөҙөп үлтерһә, үгеҙҙе таш бәреп үлтерегеҙ, итен ашамағыҙ. Ә үгеҙҙең хужаһы ғәйепле түгел+. 29Әгәр ҙә үгеҙ элек тә һөҙгәк булып, был хаҡта хужаһы иҫкәртелә килһә, ләкин ул үгеҙен ҡарап йөрөтмәйенсә, тегеһе берәй ир йә ҡатынды үлтерә һөҙһә, үгеҙ таш бәреп үлтерелһен, хужаһы ла үлемгә дусар ителһен. 30Әгәр ҙә үгеҙ хужаһына түләү һалһалар, күпме һалынған, шул тиклем түләп, ғүмерен һаҡлап ҡала ала+. 31Үгеҙ берәйһенең улын йәки ҡыҙын һөҙөп үлтерһә, ошо уҡ ҡанун ҡулланыла. 32Әгәр ҙә үгеҙ ҡолдо йәки ҡолиәне һөҙөп үлтерһә, үгеҙҙең хужаһы ҡолдоң хужаһына утыҙ шекел көмөш түләргә тейеш, ә үгеҙҙе таш бәреп үлтереү фарыз.

33Әгәр ҙә берәү һыу соҡорон асыҡ ҡалдырһа йәки яңы соҡор ҡаҙып, уны япмай ҡуйһа, унда үгеҙ йәки ишәк төшөп ҡазаланһа, 34соҡор хужаһы мал хаҡын ҡайтарырға тейеш, ә үләкһәһен үҙенә алһын+.

35Әгәр ҙә бер үгеҙ икенсе үгеҙҙе һөҙөп ҡазалаһа, тере үгеҙҙе һатһындар ҙа хаҡын бүлешһендәр, зыянланған үгеҙҙе лә уртаҡлашып алһындар. 36Үгеҙҙең электән үк һөҙгәк булыуы мәғлүм булһа, зыянды үгеҙен ҡарамаған хужа ҡаплаһын; үгеҙ өсөн үгеҙен бирһен, ә үләкһәһен үҙенә алһын.

22

Мөлкәт тураһындағы ҡанундар

22^1Әгәр ҙә берәү үгеҙ йә һарыҡ урлап һуйһа йәки һатһа, урынына үгеҙ өсөн биш үгеҙ, һарыҡ өсөн дүрт һарыҡ бирергә тейеш+. 2-4Бур үҙе килтергән зыянды ҡапларға тейеш. Әгәр ҙә түләрлек хәле булмаһа, уғрылығы өсөн уның үҙен ҡоллоҡҡа һатһындар. Әгәр ҙә урланған мал – үгеҙме ул, ишәкме йәки һарыҡмы – урлаусыла тере көйө табылһа, ҡараҡ бер баш мал урынына икене ҡайтарһын.

Әгәр ҙә ҡараҡ, төн ҡараһын файҙаланып, өйгә төшөргә маташҡан саҡта тотолһа, уны үлтергән кеше ғәйепле түгел. Ләкин был хәл ҡояш сыҡҡас булһа, үлтергән кеше ғәйепте үҙе күтәрер+.

5Әгәр ҙә берәү, малын ебәреп, кеше баҫыуын йәки йөҙөм баҡсаһын тапатһа, үҙ баҫыуының иң һәйбәт уңышын һәм йөҙөм баҡсаһының иң яҡшы емешен биреп, зыянды ҡаплаһын.

6Әгәр ҙә берәйһе яҡҡан ут, сәнскәкле ҡыуаҡтарға тоҡанып, өйөлгән иген эҫкертен, үҫеп ултырған ашлыҡты йәки тотош баҫыуҙы ялҡын ялмап алһа, зыянды ут яҡҡан кеше ҡапларға тейеш.

7Әгәр бер кеше икенсеһенә аҡса йәки әйбер һаҡларға биреп тороп, был әйберҙәр уның өйөнән ғәйеп булһа, тотолған осраҡта, уғры урланған әйбер хаҡын икеләтә ҡайтарырға тейеш. 8Әгәр уғрыны таба алмайҙар икән, әйберҙе һаҡлауға алып торған йорт хужаһы, кеше әйберенә ҡул һуҙмауы раҫланһын өсөн, Алла хозурына хөкөмгә баҫырға тейеш.

9Әгәр ике кеше үгеҙ, ишәк, һарыҡ, кейем-һалым йәки юғалған әйбер тураһында бәхәсләшһә, икеһе лә уны «минеке» тип әйтһә, эш Алла хозурында ҡаралырға тейеш. Алла кемде ғәйепле тип таба, шул ғәйепһеҙенә әйбер хаҡын икеләтә арттырып түләргә тейеш.

10Әгәр ҙә берәй кеше икенсеһенә ҡарап торорға тип ишәген, үгеҙен, һарығын йәки бүтән төрлө малын биреп торһа һәм шул ваҡыт эсендә мал зыянланһа, имгәнһә йәки бер кем күрмәгәндә уны ҡыуып алып китһәләр, шәһәҙәт ҡылырға шаһиттар булмаһа, 11малды ҡарарға алған әҙәм, кеше мөлкәтенә хасланмауын раҫлап, Раббы хозурында ант итһен. Мал хужаһы иһә антты ҡабул итергә тейеш. Шулай булғанда был мал өсөн хужаға хаҡ түләнмәй+. 12Ләкин мал унан урланған икән, ҡараған кеше хужаһына зыянды ҡапларға тейеш. 13Әгәр ҙә малды йыртҡыс талаған булһа, ҡараған кеше, быны иҫбатлап, малдың ҡалған емтеген күрһәтһен – шунда зыянланған мал өсөн түләмәҫ.

14Әгәр ҙә берәү файҙаланыу өсөн икенсеһенән мал алып торһа, хужаһы булмағанда теге мал имгәнһә йә зыянланһа, алып торған кеше зыянды ҡапларға тейеш. 15Әгәр ҙә был хәл хужаһының күҙ алдында булһа, зыян ҡаплатылмай, шулай ҙа малды файҙаланған өсөн аҡса түләнгән икән, хужаға башҡаса түләнергә тейеш түгел.

Әхлаҡ тураһында ҡанун

16Әгәр ҙә берәй ир кеше йәрәшелмәгән ғиффәтле ҡыҙҙы алдап, уның менән яҡынлыҡ ҡылһа, ул, ҡыҙҙың атаһына мәһәр түләп, ҡыҙға өйләнергә тейеш+. 17Әгәр ҙә ҡыҙҙың атаһы уны был кешегә бирергә теләмәһә, мәсхәрәләгән ир ҡыҙ өсөн ғиффәтле ҡыҙҙарға тейешле мәһәр аҡсаһын барыбер түләргә тейеш.

18Сихырсы ҡатынды иҫән ҡалдырмағыҙ+.

19Хайуан менән енси мөнәсәбәткә кергән һәр кеше үлемгә дусар ителһен+.

20Раббынан башҡа илаһтарға ҡорбан килтереүселәр харам ҡылынып[*] юҡ ителергә тейеш.

21Килмешәкте ҡыҫырыҡлама һәм йәберләмә – үҙегеҙ ҙә Мысыр ерендә килмешәк булдығыҙ+. 22Тол ҡатындарҙы, етем-еһерҙе йәберләмә+. 23Әгәр уларҙы йәберләһәң, улар Миңә ялбарыр һәм Мин уларҙың зарҙарын мотлаҡ ишетермен. 24Шул саҡ асыуым ялҡынланып, Мин һеҙҙе ҡылыс менән юҡ итермен һәм ҡатындарығыҙ – тол, ә балаларығыҙ етем ҡалыр+.

25Әгәр Минең халҡымдан берәйһе ярлы булып, һин уға үтескә аҡса биреп тораһың икән, риба[*] алыусы булма, унан риба һорама+. 26Яҡыныңдан аманат итеп кейемен алып тораһың икән, ҡояш байығансы ҡайтар –+
27башҡа ябыныр әйбере юҡ уның. Унһыҙ нисек йоҡлаһын ул? Ул Миңә ялбарыр ҙа, уны ишетермен, сөнки Мин мәрхәмәтлемен.

28Аллаға һүҙ тейҙермә, халҡыңдың башлығын хурлама+.

29Уңышығыҙҙы һәм шарабығыҙҙы Миңә тәҡдим итеүҙе кисектермәгеҙ. Беренсе булып тыуған ир балаларығыҙҙы Миңә бирегеҙ+. 30Малға – эреһенә лә, вағына ла – ҡағыла был: быҙауҙың йәки бәрәстең тәүгеһе ете көн инәһе менән булһын да һигеҙенсе көнөнә Миңә бирегеҙ+.

31Һеҙ – Минең Үҙемә һайлап алған халҡым, шуға күрә йыртҡыс талаған хайуан итен ашамағыҙ, эттәргә ташлағыҙ+.

23

Ғәҙеллек тураһында ҡанун

23^1Ялған хәбәр таратма. Хөкөм иткәндә, ялған шаһитлыҡ биреп, яман кешене яҡлама+. 2Нахаҡ эштә күпселеккә эйәрмә; хөкөм барышында шаһитлыҡ биргәндә, күпселеккә эйәреп, ғәҙелһеҙлек ҡылма. 3Хөкөм иткәндә ярлыға ярлы булғаны өсөн генә өҫтөнлөк бирмә+.

4Дошманыңдың аҙашып йөрөгән үгеҙен йәки ишәген осратһаң, хужаһына алып барып бирергә тейешһең+. 5Үҙеңде күрә алмаған кешенең йөк артмаҡлаған ишәге йығылғанын күрһәң, шул көйө ҡалдырма, хужаһына уны торғоҙорға ярҙам ит.

6Ярлының дәғүәһен тикшергәндә, башҡаларҙы хөкөм иткәндәге кеүек үк, ғәҙел бул+. 7Ялған эштән алыҫ тор. Ғәйепһеҙҙе һәм хаҡлыны үлемгә дусар итмә, сөнки Мин ундай яуызлыҡ ҡылған әҙәмде аҡламайым+. 8Ришүәт алма, сөнки ришүәт күҙлеләрҙе һуҡырайта, ғәйепһеҙҙәрҙе һәләк итә+.

9Килмешәкте йәберләмә. Сит-ят ерҙә нисек ҡыйын икәнен беләһегеҙ – Мысырҙа үҙегеҙ килмешәк булдығыҙ+.

10Алты йыл ереңә орлоҡ сәс һәм уңыш йый, 11ә етенсе йылына уны эшкәртмә, ял иттер. Уның емештәрен халҡыңдың ярлылары ашаһын, ҡалғаны менән ҡыр йәнлектәре ризыҡланһын. Йөҙөм ағастары менән зәйтүн ағастарына ҡарата ла шуны эшлә+.

12Алты көн эшлә, етенсе көндө эшләмә, үгеҙең дә, ишәгең дә ял итһен, ҡолиәңдең улы ла, килмешәк тә хәл йыйһын+. 13Мин әйткәндәрҙең бөтәһен дә үтәгеҙ. Бүтән илаһтарҙы иҫкә алмағыҙ: уларҙың исеме бер ваҡытта ла ауыҙығыҙҙан сыҡмаһын+.

Өс ҙур байрам

14Йыл һайын өс тапҡыр Минең хөрмәтемә байрам үткәрегеҙ+. 15Һеҙгә ҡушҡанымса, авив айының тәғәйен көндәрендә ете көн сөсө икмәк ашап, Сөсө икмәк байрамын билдәлә. Сөнки ошо айҙа Мысырҙан сыҡтығыҙ.

Бер кем дә Минең хозурыма буш ҡул менән килмәһен+.

16Үҙең сәскән баҫыуҙың тәүге уңышын йыйғас, Ураҡ байрамын үткәр. Йыл аҙағында, баҫыуҙан бөтә уңышты йыйып алғас, Уңыш йыйыу байрамын үткәр+. 17Шул рәүешле, йылына өс тапҡыр бөтә ирҙәр Хакимығыҙ Раббы хозурына баҫырға тейеш+.

18Миңә килтерелгән ҡорбандың ҡанын әсе икмәк менән бергә тәҡдим итмә. Байрамда Миңә килтерелгән ҡорбандың майы иртәнсәккә тиклем ҡалмаһын.

19Ерең биргән тәүге уңыштың иң яҡшыһын Аллаң Раббының йортона алып кил.

Кәзә бәрәсен инәһенең һөтөндә бешермә+.

Алланың вәғәҙәһе һәм күрһәтмәләре

20Ҡара, Мин һинең алдан фәрештә ебәрәм, ул һине юлда һаҡлап йөрөтөр һәм һиңә тип әҙерләгән ергә алып барыр+. 21Уның әйткәндәрен иғтибар менән тыңла, ҡарышлашма. Мин уны Үҙ исемемдән ебәрҙем, шуға күрә, башбаштаҡлығыңды ғәфү итмәҫ.

22Әгәр ҙә һин уны тыңлаһаң һәм әйткәндәремдең һәммәһен дә үтәһәң, Мин дошмандарыңдың дошманы, һиңә ҡаршыларҙың ҡаршыһы булырмын+. 23Минең фәрештәм алдыңдан барыр һәм һине әмөриҙәр, хиттиҙәр, перизиҙәр, ҡәнғәниҙәр, хиууиҙәр, йевусиҙәр еренә килтерер. Мин был халыҡтарҙы юҡ итермен+. 24Уларҙың илаһтарына баш эймә һәм ғибәҙәт ҡылма, был халыҡтарҙың йолалары буйынса эш итмә. Уларҙың илаһтарын юҡ ит һәм табыныу бағаналарын емер+. 25Аллаң Раббыға ғибәҙәт ҡыл – шулай эшләһәң, ашаған икмәгеңде һәм эскән һыуыңды фатихалармын, һине ауырыу-сирҙәрҙән аралармын+. 26Шул саҡта һин йәшәгән ерҙә балаһы төшкән, түлһеҙ ҡалған бер ҡатын да булмаҫ. Мин һиңә оҙон ғүмер бирермен+.

27Мин һинең алдан дәһшәтемде ебәрермен. Юлыңда осраған барса халыҡтарҙы ҡаушатырмын, бөтә дошмандарыңды һине күрер-күрмәҫтән ҡасырға мәжбүр итермен+. 28Һинең алдан траштар ебәрермен, ул хиууиҙәрҙе, ҡәнғәниҙәрҙе һәм хиттиҙәрҙе ҡасырға мәжбүр итер+. 29Ләкин Мин уларҙы бер юлы, бер йылда ғына ҡыуып ебәрмәм, юҡһа ер кешеһеҙ ҡалып, һине кейек-януар баҫыр+. 30Мин был халыҡтарҙы әкренләп ҡыуып таратырмын – һин инде, ишәйеп киткәс, тотош илгә хужа булырһың. 31Мин һиңә Ҡамышлы диңгеҙҙән алып Евфрат йылғаһына ҡәҙәр йәйелеп ятҡан ерҙәрҙе бирермен, бер яҡтан ул пелештиҙәр диңгеҙе, икенсе яҡтан сүл менән сикләнер. Был ерҙәге халыҡтарҙың бөтәһен дә ҡулыңа тапшырырмын, һәм һин уларҙы алдыңдан ҡыуып ебәрерһең+.

32Уларҙың үҙҙәре менән дә, илаһтары менән дә килешеү төҙөмә! 33Был халыҡтар һинең ерҙә йәшәргә тейеш түгел. Юҡһа улар һине Миңә ҡаршы гонаһҡа этәрер. Уларҙың илаһтарына табыныу – һинең өсөн тоҙаҡ булыр+.

24

Алланың Исраил халҡы менән килешеү төҙөүе

24^1Раббы Мусаға:

– Һин үҙең, Һарун, Надав, Авиһу һәм Исраилдың етмеш аҡһаҡалы яныма менегеҙ ҙә алыҫтан ғына Миңә сәждә ҡылығыҙ, – тине. –+
2Миңә фәҡәт Муса ғына яҡынлашһын! Башҡа берәү ҙә Раббыға яҡын килергә тейеш түгел. Халыҡ иһә уның менән тауға менергә тейеш түгел.

3Муса, халыҡ эргәһенә килеп, Раббының бөтә һүҙҙәре һәм ҡанундары тураһында һөйләп бирҙе. Бөтөн халыҡ бер булып:

– Раббы ҡушҡандарҙың барыһын да үтәрбеҙ, – тип яуап ҡайтарҙы+.

4Муса Раббы ҡанундарын яҙып ҡуйҙы. Иртәгәһенә иртәнсәк тау итәгендә ҡорбан усағы яһаны һәм Исраил ырыуҙары һаны буйынса ун ике таш бағана ултыртты. 5Унан Муса Исраил халҡы араһынан йәш егеттәрҙе ҡорбанлыҡ малы алып килергә ебәрҙе. Улар Раббыға тотош яндырыу ҡорбаны тәҡдим иттеләр һәм татыулыҡ ҡорбаны булараҡ үгеҙҙәр салдылар. 6Муса ҡандың яртыһын туҫтаҡтарға ағыҙып алды, ҡалған ҡанды ҡорбан усағы өҫтөнә һирпте. 7Шунан халыҡҡа Килешеү китабына яҙылғандарҙы уҡып ишеттерҙе. Барыһы ла:

– Беҙ Раббы һүҙенән сыҡмабыҙ, Уға буйһонорбоҙ, – тип ышандырҙы.

8Муса ҡорбан ҡанын халыҡҡа һирпте лә:

– Раббы һеҙҙең менән төҙөгән килешеүҙе раҫлаусы ҡан был. Уның һүҙҙәре – килешеү шарттары, – тине+.

9Шунан Муса, Һарун, Надав, Авиһу һәм Исраилдың етмеш аҡһаҡалы тауға менде 10һәм Исраил Аллаһын күрҙе. Уның аяҡ аҫтында аяҙ күк йөҙө һымаҡ зәңгәр яҡуттай ялтыр баҫмаға оҡшаған нәмә бар ине+.

11Исраил башлыҡтары Алланы күрҙе, әммә Алла уларға ҡул күтәрмәне. Шунан улар ашанылар, эстеләр.

12Раббы Мусаға:

– Минең эргәмә тау башына мен, – тине. – Унда Мин, Үҙемдең ҡанун һәм бойороҡтарымды ике таҡтаташҡа яҙып, халыҡҡа еткереү өсөн һиңә бирермен+.

13Муса үҙенең ярҙамсыһы Йушағ менән бергә юлға сыҡты һәм Алла тауына күтәрелде+. 14Аҡһаҡалдарға иһә:

– Беҙ кире ҡайтҡансы ошонда көтөп тороғоҙ, – тине. – Һарун менән Хур янығыҙҙа ҡала. Берәйһенең йомошо төшһә, уларға мөрәжәғәт итһен.

15Муса тауға менде. Тауҙы болот ҡаплап алды. 16Раббының шөһрәте Синай тауының өҫтөнә ҡунды. Алты көн буйы тауҙы болот ҡаплап торҙо, ә етенсе көнөнә Раббы болот эсенән Мусаға өндәште. 17Раббының шөһрәте Исраил халҡына тау башында дөрләп янған ут кеүек күренде+.

18Муса, болот эсенә инеп, тау башына күтәрелде һәм унда ҡырҡ көн, ҡырҡ төн булды+.

25

Изге сатыр өсөн иғәнәләр

25^1•Раббы Мусаға былай тине:

2– Исраил халҡына Минең өсөн иғәнә йыйырға ҡуш: кем нимә теләй, шуны бирһен. 3Һин уларҙан түбәндәге әйберҙәрҙе ал: алтын, көмөш, баҡыр, 4зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн еп, сиратылған нәфис етен еп һәм кәзә дебете, 5ҡыҙылға буялған һәм иләнгән һарыҡ тәкәһе тиреһе, йоҡа итеп эшкәртелгән күн, сәрүәр ағасы, 6майшәм өсөн зәйтүн майы, мәсех майы һәм төтәтеү майы өсөн хуш еҫле матдәләр, 7эфод[*] менән баш ҡаһин түшлеген биҙәр өсөн тирәсәгә кейҙереп ҡуя торған оникс һәм башҡа аҫыл таштар.

8Исраил халҡы Минең өсөн Изге торлаҡ ҡорһон, һәм Мин улар араһында төйәкләнермен+. 9Торлағым Изге сатырҙы һәм ундағы бөтә нәмәне Мин һиңә күрһәтәсәк өлгө буйынса эшлә.

Килешеү һандығы

10•Сәрүәр ағасынан бер һандыҡ эшләһендәр: буйы ике терһәк[*] ярым, иңе һәм бейеклеге терһәк ярым булһын+. 11Уны эстән дә, тыштан да саф алтын менән көплә, ситтәрен алтын менән ҡаймала. 12Дүрт алтын дүңгәләк ҡойоп, уларҙы һандыҡтың дүрт тояғына беркет: ике дүңгәләк – һандыҡтың бер яғынан, икәүһе икенсе яғынан булһын. 13Сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшләп, уларҙы алтын менән көплә 14һәм, һандыҡты ҡолғаға ултыртып йөрөтөр өсөн, уларҙы һандыҡтың ике яғындағы дүңгәләктәргә кейҙер. 15Был ҡолғалар һәр саҡ һандыҡтың дүңгәләктәренә кейҙерелгән булһын – уларҙы һурып алырға ярамай. 16Мин һиңә бирәсәк килешеү таҡтаташтарын һандыҡ эсенә һал.

17Һандыҡҡа саф алтындан гонаһтарҙан паклау ҡапҡасы[*] яһа. Уның буйы ике терһәк ярым, иңе терһәк ярым булһын. 18Ҡапҡастың ике осона, алтындан сүкеп, ике кируб эшлә. 19Кирубтарҙың береһе – бер, икенсеһе икенсе оста булһын һәм ҡапҡас менән бер бөтөндө тәшкил итһен. 20Кирубтарҙың ҡанаттары, өҫкә йәйелеп, һандыҡ ҡапҡасын ҡаплап торһон. Улар бер-береһенә йөҙҙәре менән ҡапма-ҡаршы торһон һәм ҡапҡас өҫтөнә ҡараһын. 21Һандыҡтың эсенә Мин һиңә бирәсәк килешеү таҡтаташтарын һал да ҡапҡасын яп+. 22Һинең менән осрашҡан саҡта Мин ана шунда, һандыҡ ҡапҡасы өҫтөндә, ике кируб араһында булырмын һәм һинең аша бойороҡтарымды Исраил халҡына еткерермен+.

Изге икмәк ҡуя торған өҫтәл

23•Сәрүәр ағасынан бер өҫтәл эшлә: буйы ике терһәк, иңе бер терһәк һәм бейеклеге терһәк ярым булһын. 24Уны саф алтын менән көплә һәм сит-ситтәрен алтын менән ҡаймала. 25Ситтәренә ус аяһы[*] бейеклегендә эргәлек эшлә һәм уны алтын менән ҡаймала. 26Дүрт алтын дүңгәләк яһап, уларҙы өҫтәлдең дүрт мөйөшөнә, аяҡтары тәңгәленә беркет. 27Дүңгәләктәрҙе эргәлек янына урынлаштыр; өҫтәлде күсереп йөрөтөргә кәрәк булғанда, уларға ҡолға кейҙереләсәк. 28Өҫтәлде күсереп йөрөтөр өсөн ҡолғаларҙы сәрүәр ағасынан эшлә лә уларҙы алтын менән көплә. 29Өҫтәлгә ҡуйыр өсөн саф алтындан тәрилкәләр, сеүәтәләр, түкмә ҡорбандар өсөн ҡомғандар һәм кәсәләр эшлә. 30Һәр ваҡыт Минең хозурыма өҫтәл өҫтөнә изге икмәк ҡуй+.

Шәмдәл

31•Саф алтындан сүкеп, шәмдәл эшлә. Уның нигеҙен, һабағын, кәсәләрен, бөрөләрен һәм таждарын бер бөтөн итеп тоташтыр. 32Уның бер яғынан – өс, икенсе яғынан – өс, йәмғеһе алты ботаҡ булһын. 33Алты ботаҡтың һәр береһендә бөрөләре һәм таждары менән баҙам сәскәһенә оҡшаған өсәр кәсә булһын. 34Шәмдәлдең һабында бөрөләре һәм таждары менән баҙам сәскәһенә оҡшаған дүрт кәсә булһын. 35Ике ботаҡ аҫтында бер бөрө, икенсе ике ботаҡ аҫтында бер бөрө, өсөнсө ике ботаҡ аҫтында бер бөрө – шәмдәлдең бөтә алты ботағы аҫтында ла шулай булырға тейеш. 36Кәсәнең бөрөләре лә, ботаҡтар ҙа – шәмдәл менән бер бөтөн: һәммәһе лә саф алтындан сүкелгән булһын.

37Ете майшәм эшлә һәм, шәмдәл алдын яҡтыртыу өсөн, уларҙы шәмдәл өҫтөнә ҡуй. 38Филтә ҡыҫҡыстар һәм һоҫҡолар саф алтындан булһын. 39Шәмдәлгә һәм уның кәрәк-ярағына бер талант[*] саф алтын тотон. 40Ҡара уны, барыһын да тап һиңә тауҙа күрһәтелгән өлгө буйынса эшлә+.

26

Изге сатыр

26^1•Изге сатырҙы ун шаршауҙан эшлә. Шаршауҙар сиратылған нәфис етендән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һуғылһын һәм уларға оҫта итеп кируб һүрәттәре сигелһен. 2Һәр шаршауҙың буйы егерме һигеҙ, иңе дүрт терһәк булһын. Бөтә шаршауҙар ҙа бер үлсәмдә булырға тейеш. 3Биш шаршау бергә, бер киҫәккә, ҡалған бишәүһе шулай уҡ бергә беркетелһен. 4Беренсе киҫәктең ситке иңе буйлап зәңгәр элмәктәр, шулай уҡ икенсе киҫәктең ситке иңе буйлап та шундай уҡ элмәктәр эшлә. 5Бер киҫәктең ситке иңендә илле, икенсе киҫәктең ситке иңендә тағы ла илле элмәк булырға тейеш: бер элмәк ҡаршыһында – икенсе элмәк. 6Алтындан илле ҡаптырма эшлә. Ҡаптырмалар менән шаршауҙарҙы беркет тә бер бөтөн итеп йый – Изге сатыр хасил булыр.

7Изге сатырҙы ҡаплау өсөн кәзә дебетенән һуғылған ун бер япма эшлә. 8Һәр япманың буйы утыҙ, иңе дүрт терһәк; ун бере лә бер үлсәмдә булһын. 9Шуларҙың бишәүһен бергә, тағы алтауһын бергә беркет; алтынсыһын уртаға бүлеп һал – ул ингән ерҙә һәленеп торор. 10Бер киҫәктең ситке иңе буйлап илле элмәк һәм икенсе киҫәктең ситке иңе буйлап илле элмәк эшлә. 11Илле баҡыр ҡаптырма эшлә, уларҙы элмәккә ҡаптыр һәм, бер бөтөн япма килеп сыҡһын өсөн, ике киҫәкте бер-береһенә беркет. 12Япманың оҙонлоғонан артып ҡалғаны – ярты иң – Изге сатырҙың артҡы яғынан аҫылынып төшһөн. 13Япманың ике яғынан да бер терһәккә артып ҡалған өлөштәре Изге сатырҙың ян-яҡтарын ҡаплап торорға тейеш. 14Сатыр өсөн йәнә ике ҡат япма эшлә: уларҙың береһе ҡыҙыл төҫкә буялған һарыҡ тәкәһе тиреләренән, икенсеһе – тәүгеһенең өҫтөндәгеһе – йоҡа итеп эшкәртелгән күндән булһын+.

15•Изге сатыр өсөн сәрүәр ағасынан рамдар яһа: 16һәр рамдың буйы ун терһәк һәм иңе терһәк ярым булһын. 17Рамдарҙы бер-береһенә беркетер өсөн һәр ҡайһыһының ике сығынтыһы булһын. Изге сатырҙың барлыҡ рамдары ла шул рәүешле эшләнһен. 18Изге сатырҙың көньяҡҡа ҡараған яғы өсөн егерме рам 19һәм улар аҫтына ҡырҡ көмөш төп – һәр рам аҫтына икешәр төп, уның һәр сығынтыһына бер төп эшлә. 20Шулай уҡ Изге сатырҙың икенсе, төньяҡҡа ҡараған яғы өсөн дә егерме рам 21һәм ҡырҡ көмөш төп – һәр береһенең аҫтына икешәр төп эшлә. 22Изге сатырҙың артҡы, көнбайыш яғы өсөн алты рам, 23артҡы мөйөштәре өсөн – тағы ике рам яһа, 24улар аҫҡы яҡтан икегә айырылған, ә өҫтән (беренсе дүңгәләк торған ерҙән) бөтөн булырға тейеш. Бындай рамдар икәү булһын – һәр мөйөштә берәр. 25Был һигеҙ рамға ун алты көмөш төп кәрәк – һәр береһенең аҫтына икешәр төп.

26Сәрүәр ағасынан Изге сатырҙың бер яғы буйлап рамдарҙы тоташтырыу өсөн – биш, 27икенсе яғы буйлап биш һәм уның артҡы, көнбайыш яғы өсөн биш һайғау әҙерлә. 28Уртансы һайғау сатырҙың бер башынан икенсе башына тиклем һуҙылған рамдарҙы тоташтырырға тейеш. 29Рамдарҙы алтын менән көплә һәм уларға һайғауға нығытыу өсөн алтын дүңгәләктәр беркет тә һайғауҙы алтын менән көплә. 30Сатырҙы тауҙа күрһәтелгән өлгө буйынса төҙө.

31•Зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн ептән һәм сиратылған етендән махсус пәрҙә һуҡ та оҫта итеп кируб һүрәттәре сик+. 32Уны сәрүәр ағасынан эшләнеп, алтын менән көпләнгән дүрт бағананың алтын ырғаҡтарына эл. Был бағаналар дүрт көмөш төптә торһон. 33Пәрҙәне сатыр түбәһендәге ҡаптырмаларға эл дә Килешеү һандығын пәрҙә эсенә ҡуй. Был пәрҙә Мөҡәддәс урын менән Иң мөҡәддәс урынды айырып торһон+. 34Иң мөҡәддәс урындағы Килешеү һандығы өҫтөнә ҡапҡас ҡуй. 35Пәрҙә алдына – изге икмәк өсөн өҫтәл, өҫтәл ҡаршыһына шәмдәл ҡуй. Шәмдәл – Изге сатырҙың көньяҡҡа ҡараған яғында, өҫтәл төньяғында торорға тейеш.

36Сатыр ауыҙын ҡаплап торһон өсөн зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һәм сиратылған нәфис етендән туҡылып, сигелгән бер ҡорма эшлә. 37Ҡорманы элеү өсөн сәрүәр ағасынан биш бағана эшлә һәм алтын менән көплә. Ырғаҡтары ла алтын булһын. Бағаналар өсөн баҡырҙан биш төп ҡой.

27

Тотош яндырыу ҡорбаны өсөн усаҡ

27^1•Сәрүәр ағасынан ҡорбан усағы эшлә. Ул – дүрткел, буйы ла, иңе лә биш, ә бейеклеге өс терһәк булһын. 2Ҡорбан усағының дүрт мөйөшөнә лә уның менән бер бөтөн итеп дүрт мөгөҙ эшлә. Ҡорбан усағының өҫтөн баҡыр менән көплә+. 3Уға көл сығарыу өсөн көршәктәр, көрәктәр, ҡан һирпеү сеүәтәләре, сәнскеләр һәм һоҫҡолар яһа. Ҡорбан усағы өсөн кәрәк-яраҡтың бөтәһе лә баҡырҙан булһын+. 4Ҡорбан усағы өсөн селтәрле баҡыр рәшәткә яһа һәм уның дүрт мөйөшөнә дүрт баҡыр дүңгәләк беркет. 5Рәшәткәне ҡорбан усағының һыры аҫтына, усаҡтың уртаһына етеп торорлоҡ итеп нығыт. 6Ҡорбан усағы өсөн сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшлә һәм уларҙы баҡыр менән көплә. 7Ҡорбан усағын күсереп йөрөтөргә кәрәк булғанда, ошо ҡолғалар дүңгәләктәргә кейҙерелер. 8Ҡорбан усағын ҡыуыш эсле итеп таҡтанан яһа. Ул һиңә тау башында күрһәтелгәнсә эшләнһен.

Изге сатырҙың ихатаһы

9•Изге сатырҙы уратып ихата эшлә. Ихатаның көньяҡ тарафының оҙонлоғо йөҙ терһәк булып, унда сиратылған нәфис етен шаршауҙар эленеп торһон. 10Шаршауҙар өсөн егерме бағана яһалһын, бағаналарҙың төптәре баҡырҙан, ырғаҡтары һәм беркеткестәре көмөштән булһын. 11Ихатаның төньяҡҡа ҡараған яғы ла шулай уҡ йөҙ терһәк булһын, был яҡ өсөн дә шаршауҙар, егерме бағана һәм егерме баҡыр төп яһалһын. Бағаналағы ырғаҡтар һәм беркеткестәр көмөштән булһын. 12Ихатаның көнбайыш яғына илле терһәк оҙонлоғондағы шаршауҙар эленһен. Улар өсөн ун бағана менән ун төп эшләт. 13Көнсығыш яҡтан да ихатаның киңлеге илле терһәк булһын. 14Ихата ҡапҡаһының бер яғындағы шаршауҙар ун биш терһәк оҙонлоҡта булып, улар өс төпкә ултыртылған өс бағанаға эленһен; 15икенсе яғында ла шаршауҙарҙың оҙонлоғо ун биш терһәк булып, улар ҙа өс төпкә ҡуйылған өс бағанаға эленһен. 16Ихатаның ҡапҡаһы өсөн зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һәм сиратылған нәфис етендән егерме терһәк оҙонлоғонда нағыш менән биҙәлгән ҡорма һуҡ. Ҡапҡала дүрт бағана булһын, улар аҫтына дүрт төп кәрәк.

17Ихата әйләнәһендәге бөтә бағаналарҙың да беркеткестәре һәм ырғаҡтары көмөштән, ә бағана аҫтындағы төптәр баҡырҙан булһын. 18Ихатаның буйы – йөҙ, иңе – илле терһәк, сиратылған нәфис етендән һуғылған шаршауҙарҙың бейеклеге иһә – биш терһәк, бағана өсөн төптәр баҡырҙан булһын. 19Изге сатырҙың бөтә кәрәк-ярағы, Изге сатыр ҡаҙыҡтары һәм ихата әйләнәһендәге шаршау ҡаҙыҡтары баҡырҙан булһын.

Раббы хозурында яныр ут

20•Исраил халҡына әмер ит: шәмдәл өҫтөндә гелән майшәм янып торһон өсөн ҡул менән һығылған таҙа зәйтүн майы килтерһендәр. 21Һарун менән уның улдары майшәмдәрҙең Раббы хозурында, Осрашыу сатырында[*] һәм Килешеү таҡтаташтары һалынған һандыҡты айырып торған пәрҙә алдында кистән иртәнсәккә тиклем яныуын хәстәрләһен. Исраил халҡы өсөн был – быуындан-быуынға мәңгелек ҡағиҙә+.

28

Ҡаһиндар өсөн кейем

28^1Ағайың Һарунды, уның улдары Надав, Авиһу, Әлғазар һәм Иҫамарҙы исраилдар араһынан яныңа саҡырып ал. Улар Минең ҡаһиндарым булһын. 2Ағайың Һарунға мөһабәт һәм күркәм ҡиәфәт бирә торған изге кейемдәр әҙерлә. 3Мин ҡулдарына оҫталыҡ һалған тәжрибәле һөнәр эйәләренә әйт, Миңә бағышланып, ҡаһинлыҡ итә алһын өсөн, Һарунға кейем әҙерләһендәр.

4Улар түшлек, эфод, ябынса, биҙәкләп туҡылған күлдәк, сәллә һәм билғау әҙерләһен. Ағайың Һарун менән уның улдары Минең ҡаһиндарым булһын өсөн изге кейем был. 5Оҫталар алтын, шулай уҡ зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн, сиратылған нәфис етен ҡулланһын.

Эфод

6•Эфодты зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн ептәргә һәм сиратылған нәфис етенгә алтын ептәр ҡушып, оҫта итеп эшләһендәр. 7Эфодты беркетер өсөн ян-яғынан уға ике яурынса тегелһен. 8Эфодтың билғауы, эфод һымаҡ уҡ, алтын ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән, нәҙек етендән һуғылырға тейеш; эфод менән ул бер бөтөн булһын.

9Ике оникс алып, уларға Исраил улдарының исемдәрен сүкеп яҙ. 10Уларҙың олоһонан башлап, бер ташҡа – алты, икенсе ташҡа алты исем яҙылһын. 11Был таштарға Исраил улдарының исемдәрен оҫта ырыусы мөһөр уйған һымаҡ итеп яҙ. Был таштарҙы алтындан биҙәкләп эшләнгән тирәсәгә кейҙер ҙә 12эфодтың яурынсаларына беркет: был таштар – Исраил улдары хаҡында иҫтәлек. Раббыға Исраил халҡын хәтерләтеп торһон өсөн, Һарун уларҙың исемдәрен иңдәрендә йөрөтһөн. 13Алтындан оҫта итеп тирәсәләр эшлә, 14саф алтындан ишеп ике бау яһа һәм уларҙы тирәсәләргә беркетеп ҡуй.

Түшлек

15•Раббы ҡарары өсөн оҫта итеп түшлек эшлә. Ул эфод һымаҡ уҡ алтын ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән, сиратылған нәфис етендән булһын. 16Түшлек ике ҡатланған туҡыманан буйы һәм иңе бер ҡарыш[*] ҙурлығында дүрткел булһын. 17Унда аҫыл таш һалырлыҡ дүрт рәт оя эшлә. Беренсе рәттә – ҡыҙыл яҡут, хризолит һәм зөбәржәт;+
18икенсе рәттә – фирүзә, зәңгәр яҡут һәм алмас; 19өсөнсө рәттә – яҡут, аҡ аҡыҡ һәм аметист; 20дүртенсе рәттә һары яҡут, оникс һәм йәшмә булыр. Уларҙың бөтәһен дә алтын тирәсәгә урынлаштыр. 21Исраил улдарының исемдәре яҙылған ун ике таш булырға тейеш: һәр ташҡа, мөһөрҙәге шикелле, ун ике Исраил ырыуынан берәүһенең исеме сүкеп яҙылһын.

22Түшлек өсөн саф алтындан, бау шикелле ишеп, сылбырҙар эшлә. 23Ике алтын дүңгәләк эшлә һәм, уларҙы түшлектең мөйөштәренә беркетеп, 24ике алтын сылбыр ярҙамында 25ике тирәсәгә тоташтыр, ә әлеге тирәсәләрҙе алғы яҡтан эфодтың яурынсаларына беркет.

26Ике алтын дүңгәләк эшлә лә уларҙы эске яҡтан, эфодҡа ятып торған еренән, түшлектең ике мөйөшөнә беркет. 27Тағы ике алтын дүңгәләк эшләп, уларҙы алғы яҡтан яурынсаның түбәнге осона – йөйгә яҡын итеп – эфодтың билғауы өҫтөнән беркет. 28Түшлектең дүңгәләктәре эфодтың дүңгәләктәре менән зәңгәр бау ярҙамында бәйләнгән булһын – эфодтың билғауынан өҫтәрәк урынлашҡан түшлек эфодҡа берегеп ятып торһон.

29Һарун, мөҡәддәс урынға кергән саҡта, Исраил улдарының исемдәрен Раббы алдында даими хәтерләтеп тороу билгеһе итеп, һәр саҡ күкрәгендә – түшлектә – йөрөтһөн.

30Ҡарар түшлегенә урим менән туммимды[*] һал: улар, Раббы хозурына баҫҡан саҡта, Һарундың йөрәге өҫтөндә булһын. Раббы алдында торғанда, Һарун Раббының Исраил халҡына күрһәтмәләрен һәр саҡ бына шулай йөрәге өҫтөндә йөрөтһөн+.

Ҡаһиндың башҡа кейемдәре

31•Эфод аҫтынан кейә торған ябынса тотошлай зәңгәр туҡыманан булһын. 32Уның уртаһында баштан кейер өсөн уйым булһын. Туҡыманың сите туҙрамаһын өсөн уйымдың ситтәре яға һымаҡ итеп тегелһен. 33Зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән анар емеше рәүешендә йоморсалар эшлә һәм уларҙы ябынса итәгенә уратып тек, уларҙың араһына алтын ҡыңғырауҙар таҡ. 34Был алтын ҡыңғырауҙар һәм анар емештәре ябынса салғыйының буйынан-буйына сиратлашып барырға тейеш. 35Һарун был кейемде ҡаһин хеҙмәтен үтәгәндә кейһен. Ул изге урынға, Раббы хозурына, кергәндә һәм сыҡҡанда ҡыңғырауҙарҙың сыңлауы ишетелеп торһон, юҡһа ул харап буласаҡ.

36Саф алтынды табаҡлап сәскә рәүешендә йәй ҙә уға: «Раббыға бағышланған» тигән һүҙҙәрҙе мөһөрҙәге шикелле сүкеп яҙ+. 37Уны сәллә өҫтөнән зәңгәр бау менән беркетеп ҡуй. 38Исраил халҡы Раббыға бағышлап изге ҡорбан-саҙаҡалар килтергәндә ғәйеп-хаталар ебәрһә, Һарун уларҙы үҙ өҫтөнә алыр. Был алтын табаҡса гелән Һарундың маңлайында булырға тейеш. Шул сағында был ҡорбан-саҙаҡаларҙы Раббы ҡабул итер+.

39Һарун өсөн нәфис етендән күлдәк тек, нәфис етендән сәллә эшлә һәм биҙәкле билғау һуҡ+.

40Һарун улдарына ла күлдәк, билғау һәм баштарына бәй әҙерлә. Был уларға мөһабәтлек һәм күркәмлек өҫтәр.

41Ағайың Һарунға һәм уның улдарына ошо кейемдәрҙе кейҙер. Һарунды һәм уның улдарын зәйтүн майы менән мәсехлә[*], уларҙы изгеләндереп, ҡаһинлыҡҡа бағышла һәм улар Минең ҡаһиндарым булыр. 42Билдән теҙгә тиклем ҡаплап торорлоҡ итеп етендән эске ыштан тектер. 43Осрашыу сатырына ингән йәки мөҡәддәс урында ҡаһин хеҙмәтен үтәп ҡорбан усағына яҡынайған саҡта, Һарун һәм улдары ошо ыштанды кейһен. Юҡһа улар ғәйепле булыр һәм үлемгә дусар ителер. Был – Һарун һәм уның нәҫелдәре өсөн мәңгелек ҡағиҙә.

29

Ҡаһинлыҡҡа бағышлау

29^1•Минең ҡаһиндарым булһындар өсөн, Һарун менән улдарын бына ни рәүешле изгеләндерергә тейешһең.

Бөтә ағзалары теүәл бер башмаҡ менән ике һарыҡ тәкәһе ал. 2Сөсө икмәк, зәйтүн майына баҫылған күмәс, зәйтүн майы һөртөлгән йоҡа ғына сөсө көлсәләр ал – улар бөтәһе лә иң яҡшы бойҙай ононан бешерелһен+. 3Уларҙы бер кәрзингә һал да үгеҙ һәм ике һарыҡ менән бергә Миңә алып кил.

4Һарунды улдары менән Осрашыу сатыры ауыҙына килтер ҙә уларҙы һыу менән йыуындыр. 5Һарунға кейемдәрен – күлдәген, эфод аҫтына ябынсаһын, эфодын һәм түшлеген кейҙер. Билен эфод билғауы менән быу. 6Һарундың башына сәллә кейҙер, сәлләгә изгелек тажын беркет. 7Шунан мәсехләү йолаһын башҡар: мәсех майы алып, Һарундың башына ҡой+.

8Һарундың улдарын алып кил һәм уларға күлдәк кейҙер, 9билдәрен билғау менән быу, баштарына бәйҙәрен бәйлә. Мәңгелек ҡағиҙә булараҡ, ҡаһинлыҡ вазифаһы Һарунға һәм уның улдарына бирелә – һин уларҙы ҡаһинлыҡҡа ошо рәүешле бағышларһың.

10Үгеҙҙе Осрашыу сатыры алдына алып кил. Һарун менән улдары ҡулдарын үгеҙҙең башына ҡуйһын. 11Үгеҙҙе Осрашыу сатыры ауыҙында, Раббы хозурында, сал. 12Ҡанына бармағыңды манып ҡорбан усағының мөгөҙҙәренә һөрт, ҡалған ҡанды ҡорбан усағының төбөнә түк+. 13Үгеҙҙең эске ағзаларын ҡаплаған бөтә майҙы, бауыр аҫтындағы өлөшөн һәм майы менән бергә ике бөйөрөн алып, уларҙы ҡорбан усағында яндыр+. 14Үгеҙҙең ите менән тиреһен, уның нәжесен тупламдан ситкә сығарып яндыр. Был – гонаһ ҡорбаны+.

15Шунан һарыҡ тәкәһенең береһен алып кил. Һарун менән улдары ҡулдарын уның башына ҡуйһын. 16Тәкәне сал һәм уның ҡанын һәр яҡлап ҡорбан усағына һирпеп сыҡ. 17Тәкә түшкәһен киҫәктәргә тура. Уның эс-ҡарынын һәм тояҡтарын йыуып, башының һәм бүтән өлөштәренең өҫтөнә һал да 18тәкәне ҡорбан усағында яндыр. Раббы өсөн тотош яндырыу ҡорбаны, Уға күркәм хуш еҫ, Раббыға ут ҡорбаны был+.

19Икенсе һарыҡ тәкәһен ал. Һарун менән улдары ҡулдарын уның башына ҡуйһын. 20Тәкәне сал. Тәкәнең бер аҙ ҡанын алып Һарундың һәм уның улдарының уң ҡолаҡтары осона, уң ҡулдарының баш бармағына һәм уң аяҡтарының баш бармағына һөрт. Ҡанды ҡорбан усағының яҡ-яғына һирпеп сыҡ. 21Шунан ҡорбан усағы өҫтөндәге ҡанды һәм мәсех майын алып, уларҙы Һарундың өҫтөнә, уның кейемдәренә, шулай уҡ Һарун улдарының өҫтөнә һәм уларҙың кейемдәренә һирп. Ана шулай Һарун һәм уның кейемдәре, Һарун улдары һәм уларҙың кейемдәре изгеләндерелһен.

22Һарыҡ тәкәһенең майын һәм ҡойроҡ майын, эсәк-ҡарынын ҡаплаған бөтә майҙы, бауыр аҫтындағы өлөшөн һәм майы менән бергә ике бөйөрөн ал. Был тәкә ҡаһинлыҡҡа бағышлау ҡорбаны булғанлыҡтан, уның артҡы уң ботон ал. 23Раббы хозурына ҡуйылған сөсө икмәкле кәрзиндән бер икмәк, зәйтүн майына баҫылған бер күмәс һәм бер йоҡа көлсә ал. 24Быларҙың бөтәһен дә Һарундың һәм уның улдарының ҡулына һал һәм, һелкетмә ҡорбан булараҡ, Раббы хозурында күтәреп күрһәт. 25Шунан барыһын да уларҙың ҡулынан ал да тотош яндырыу ҡорбаны менән бергә ҡорбан усағында яндыр. Раббыға күркәм хуш еҫ, Раббыға ут ҡорбаны был+.

26Һарунды бағышлау ҡорбаны итеп килтерелгән һарыҡ тәкәһенең түшен ал да уны, һелкетмә ҡорбан булараҡ, Раббы хозурында өҫкә күтәреп күрһәт. Был – һинең өлөшөң.

27Һарун менән уның улдарын ҡаһинлыҡҡа бағышлағанда ҡорбан ителгән һарыҡ тәкәһенең күтәреп күрһәтелгән түш итен һәм саҙаҡа итеп килтерелгән артҡы ботон – изгеләндер. 28Исраил халҡы ҡорбан малының ошо өлөштәрен Һарунға һәм уның улдарына бирергә тейеш, сөнки был уларҙың мәңгелек өлөшө. Исраилдарҙың татыулыҡ ҡорбандарынан Раббыға саҙаҡа был.

29Һарундың изге кейемдәре үҙенән һуң улдарына ҡалыр: уларҙы ошо кейемдә мәсехләп, ҡаһинлыҡҡа бағышларҙар+. 30Һарун урынына ҡаһин булып изге урында хеҙмәт итер өсөн Осрашыу сатырына кергән улы рәттән ете көн был кейемдәрҙе кейһен.

31Бағышлау ҡорбаны итеп салынған һарыҡ тәкәһенең итен ал да изге урында бешер. 32Һарун үҙ улдары менән бергә был итте һәм кәрзиндә ятҡан икмәкте Осрашыу сатыры ауыҙында ашаһын. 33Уларҙы ҡаһинлыҡҡа бағышлағанда һәм изгеләндергәндә гонаһтарынан паклау өсөн килтерелгән ҡорбандарҙы улар үҙҙәре ашарға тейеш. Сит кеше быны ашай алмай, сөнки ул нәмәләр – изге+. 34Әгәр ҙә бағышлау ҡорбанының ите йәки икмәге иртәнгә тиклем ҡалһа, ҡалғанының бөтәһен дә яндыр. Быны бер кем дә ашарға тейеш түгел, сөнки ул – изге.

35Һарунға һәм уның улдарына ҡарата Мин һиңә ҡушҡандарҙың барыһын да үтә. Уларҙы ҡаһинлыҡҡа бағышлау ете көн дауам итһен. 36Көн һайын, пакланыу өсөн, гонаһ ҡорбаны булараҡ бер үгеҙ килтер. Ҡорбан усағын пакла һәм изгеләндереү өсөн уны мәсехлә+. 37Ете көн ҡорбан усағын пакландыр һәм изгеләндер, шулай итеп ҡорбан усағы изгеләрҙән-изге булыр. Уға ҡағылған бөтә нәмә лә изгегә әйләнер+.

Ғибәҙәт ҡылыу ҡағиҙәләре

38•Көн һайын даими рәүештә ҡорбан усағында бер йәшлек ике тәкә бәрәсте ҡорбанға килтер. 39Береһен – иртәнсәк, икенсеһен кис ҡорбан ит. 40Беренсе һарыҡ менән бергә, һиндың[*] дүрттән бер өлөшө күләмендә ҡул менән һығылған зәйтүн майына бутап, эфаның ундан бер өлөшө күләмендә иң яҡшы бойҙай онон һәм һиндың дүрттән бер өлөшө күләмендә түкмә ҡорбан тәҡдим ит. 41Икенсе бәрәсте, иртәнге кеүек, икмәк саҙаҡаһы һәм түкмә ҡорбан менән кис ҡорбан ит. Раббыға күркәм хуш еҫ, Раббыға ут ҡорбаны был+. 42Был тотош яндырыу ҡорбанын Осрашыу сатырына ингән урында, Раббы хозурында, быуындан-быуынға, даими рәүештә килтерегеҙ. Мин унда исраилдар менән осрашырмын, һинең менән һөйләшермен. 43Унда Мин Исраил халҡы менән осрашырмын һәм был урын Минең шөһрәтем менән изгеләнер.

44Мин Осрашыу сатырын һәм ҡорбан усағын изгеләндерермен, Миңә ҡаһин булып хеҙмәт итһендәр өсөн, улдары менән Һарунды изгеләндерермен. 45Мин Исраил халҡы араһында төйәкләнермен һәм уларҙың Аллаһы булырмын+. 46Һәм улар, араларында төйәкләнер өсөн уларҙы Мысырҙан алып сыҡҡан Аллалары Раббы икәнемде белер.

Мин – уларҙың Аллаһы Раббымын!

30

Хуш еҫ төтәтеү өсөн ҡорбан усағы

30^1•Сәрүәр ағасынан хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан усағы эшлә. 2Ул буйы менән иңе – берәр терһәк, бейеклеге ике терһәк ҙурлығында дүрткел булһын. Мөгөҙҙәре ҡорбан усағы менән бер бөтөндө тәшкил итһен+. 3Уның өҫтөн, ян-яҡтарын һәм мөгөҙҙәрен саф алтын менән көплә, ситтәрен алтын менән ҡаймала. 4Ике алтын дүңгәләк эшлә һәм ҡорбан усағын күсереп йөрөтөргә ҡолға кейҙереп ҡуйыр өсөн уларҙы, ситтәре буйлап, ҡайма аҫтына беркетеп ҡуй. 5Сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшлә һәм уларҙы алтын менән көплә. 6Был ҡорбан усағын Килешеү һандығы алдындағы пәрҙә ҡаршыһына – һинең менән осрашҡан ваҡытта Мин тораһы ҡапҡас ҡаршыһына ҡуй+.

7-8Һарун һәр көн иртәнсәк майшәмдәрҙе рәтләргә һәм һәр кис уларҙы тоҡандырырға килгәнендә, ошо ҡорбан усағында хуш еҫ төтәтһен. Раббы алдында ошолай хуш еҫ төтәтеү даими рәүештә, быуындан-быуынға башҡарылырға тейеш. 9Был ҡорбан усағында башҡа төрлө хуш еҫ төтәтеү ҙә, тотош яндырыу ҡорбаны ла, икмәк саҙаҡаһы ла, түкмә ҡорбан да башҡармағыҙ+. 10Йылына бер тапҡыр Һарун ҡорбан усағының мөгөҙҙәрен гонаһ ҡорбанының ҡаны менән пакландырһын. Быуындан-быуынға йылына бер тапҡыр ҡорбан усағын пакландырыу йолаһын башҡарырға кәрәк. Был ҡорбан усағы – Раббы өсөн изгеләрҙән-изге.+

Изге сатыр һалымы

11Раббы Мусаға былай тине:

12– Һин Исраил халҡының иҫәбен алған саҡта, һәр кем үҙе өсөн Раббыға йолом аҡсаһы бирһен. Шул сағында уларға, иҫәпкә алынғанда, бәлә янамаҫ+. 13Иҫәпкә алынған һәр кем, изге шекелгә[*] күрә ярты шекел (шекелдә – егерме гера) көмөш индерһен; был ярты шекел – Раббыға саҙаҡа+. 14Егерме йәше тулған һәм унан өлкән һәр кем иҫәпкә алынғанда Раббыға ошондай саҙаҡа килтерһен. 15Раббыға йәнегеҙ өсөн йолом аҡсаһы итеп ошо саҙаҡаны килтергәндә, бай ярты шекелдән күп, ә ярлы ярты шекелдән кәм бирмәһен. 16Исраил халҡынан ошо йолом аҡсаһын йыйып ал да уны Осрашыу сатырындағы хеҙмәтте башҡарыуға тотон. Был йолом Раббыға исраилдарҙы иҫкә төшөрөү, уларҙың йәндәрен паклау өсөн булыр+.

Баҡыр йыуынғыс

17•Раббы Мусаға былай тине:

18– Йыуыныу өсөн баҡыр һауыт эшлә. Уның таяуы ла баҡыр булһын. Уны Осрашыу сатыры менән ҡорбан усағы араһына ҡуй ҙа һыу тултыр+. 19Һарун менән улдары аяҡ-ҡулдарын шул һыу менән йыуһын. 20Осрашыу сатырына ингән һайын улар йыуынырға тейеш, шул сағында үлмәҫтәр. Раббыға хеҙмәт итеп ут ҡорбаны килтереү өсөн ҡорбан усағына яҡынлашыр алдынан да 21улар аяҡ-ҡулдарын йыуһын, юғиһә харап булырҙар. Һарун һәм уның нәҫелдәре өсөн быуындан-быуынға, мәңгелек ҡағиҙә был.

Мәсех майы

22Раббы Мусаға былай тине:

23– Иң хуш еҫле матдәләр: биш йөҙ шекел шыйыҡ мирра, унан ике тапҡыр кәмерәк – ике йөҙ илле шекел еҫле дәрсен[*], ике йөҙ илле шекел хуш еҫле ҡамыш, 24биш йөҙ шекел кассия (бөтәһе лә изге шекелгә күрә), шулай уҡ бер һин зәйтүн майы ал. 25Ошоларҙан, хушбуй әҙерләгәндәге һымаҡ, изге мәсех майы яһа. Был мәсех майы изге+. 26Уны Осрашыу сатырына, Килешеү һандығына, 27бөтә һауыт-һабалары менән өҫтәлгә, бөтә кәрәк-ярағы менән шәмдәлгә, хуш еҫ төтәтеү өсөн тәғәйенләнгән ҡорбан усағына, 28тотош яндырыу ҡорбаны усағына һәм уның әйберҙәренә, йыуынғыс менән уның таяуына һөрт+. 29Быларҙың һәммәһен дә изгеләндер – улар изгеләрҙән-изгегә әйләнер. Был әйберҙәргә ҡағылған һәр нәмә изге булыр+. 30Миңә ҡаһинлыҡ итһендәр өсөн, Һарун менән улдарын да мәсехләп изгеләндер+. 31Исраил халҡына әйт: «Быуындан-быуынға был изге мәсех майы бары Мин Раббы өсөн ҡулланыласаҡ. 32Уны ғәҙәти кешенең тәненә һөртөргә ярамай, ошондай май әҙерләмәгеҙ. Ул изге – һеҙҙең өсөн изге булып ҡалһын! 33Үҙе өсөн ошондай ҡатнашма эшләгән йәки уны бүтәндәргә һөрткән һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр».

Хуш еҫле ҡатнашма

34Раббы Мусаға былай тине:

– Тигеҙ күләмдә бына ошондай хуш еҫле матдәләр ал: шехелеҫты һәм натаф, хелбана, ладан сайырҙарын ал. 35Уларҙан, хушбуй әҙерләгәндәге һымаҡ, хуш еҫле ҡатнашма яһа. Ул тоҙланған, таҙа һәм изге булһын+. 36Уның бер аҙын ваҡ ҡына итеп төй ҙә Мин һинең менән осраша торған Осрашыу сатырына, Килешеү һандығы алдына, ҡуй. Был хуш еҫле ҡатнашма һеҙҙең өсөн изгеләрҙән-изге булыр. 37Үҙегеҙ өсөн бындай ҡатнашма эшләмәгеҙ: ул һеҙҙең өсөн Раббының изгеһе булһын. 38Еҫен үҙе еҫкәр өсөн бындай ҡатнашма эшләгән һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр.

31

Оҫталар тәғәйенләү

31^1•Раббы Мусаға:

2– Бел: Мин Йәһүҙә ырыуынан Хурҙан тыуған Ури улы Бесалилды һайлап алып, 3уға Алла рухы иңдерҙем – зирәк аҡыл һәм һәләт, һәр эштә белем һәм оҫталыҡ бирҙем, – тине. –+
4Ул алтын, көмөш һәм баҡырҙан төрлө әйберҙәр уйлап табыу һәм яһау оҫталығына эйә; 5тирәсәгә кейҙереү өсөн таш юна, шулай уҡ ағас семәрләй белә – һәр кәсепкә оҫта. 6Мин уға ярҙамсы итеп Дан ырыуынан Ахисамах улы Оһолиавты ҡуйҙым һәм бөтә оҫталарға ла таһыл бирҙем. Улар Мин һиңә бойорғандарҙың барыһын да эшләр. 7Осрашыу сатырын, Килешеү һандығын, һандыҡ ҡапҡасын һәм сатырҙың бөтә кәрәк-ярағын, 8өҫтәлде һәм уның һауыт-һабаһын, саф алтындан шәмдәлде һәм уның бөтә кәрәк-ярағын, төтәтеү өсөн ҡорбан усағын, 9тотош яндырыу ҡорбаны усағын һәм уның йыһаздарын, йыуынғысты һәм уның таяуын; 10хеҙмәт атҡарыу өсөн туҡылған кейемдәрҙе – Һарун ҡаһиндың изге кейемдәрен һәм уның улдарының ҡаһинлыҡ кейемдәрен; 11шулай уҡ мәсех майын, Изге сатырҙа төтәтеү өсөн хуш еҫле матдәләр ҡатнашмаһын эшләһендәр.

Улар быларҙың барыһын да Мин һиңә бойорғанса эшләргә тейеш.

Шәмбе – ял көнө

12•Раббы Мусаға былай тине:

13– Һин исраилдарға әйт: «Минең шәмбеләремде һаҡлағыҙ. Шәмбе – Мин, Раббы, һеҙҙе изге булыр өсөн Үҙемә айырып алғанды онотмаһын өсөн, Минең менән һеҙҙең араға быуындан-быуынға ҡуйылған билдә ул. 14Шәмбене һаҡлағыҙ: ул һеҙҙең өсөн изге. Шәмбене боҙған кеше үлемгә дусар ителергә тейеш, шәмбе көнө эшләгән һәр кем халҡы араһынан ҡыуылыр+. 15Алты көн эшләһендәр, етенсе көн – шәмбе, ял көнө, Раббыға бағышланған изге көн. Шәмбе көнө эшләгән һәр кем үлемгә дусар ителергә тейеш. 16Исраил халҡы быуындан-быуынға шәмбене һаҡлаһын – был мәңгелек килешеү.
17Минең менән Исраил халҡы араһында мәңгегә ҡуйылған билдә ул. Сөнки Мин Раббы алты көн эсендә күк менән ерҙе яраттым, етенсе көндө, эште тамамлап, ял иттем»+.

18Синай тауында, Муса менән һүҙен тамамлағас, Алла уға Үҙ бармағы менән яҙған ике таҡтаташты – килешеү таҡтаташтарын бирҙе+.

32

Алтын башмаҡ

32^1•Мусаның һаман тауҙан әйләнеп ҡайтмауын күргәс, халыҡ Һарунды уратып алды ла:

– Беҙгә үҙ артынан эйәртерлек илаһ эшлә, – тине, – сөнки беҙҙе Мысырҙан алып сыҡҡан әҙәм, теге Муса менән нимә булғанын белмәйбеҙ+.

2Һарун уларға:

– Ҡатындарығыҙҙың, ул һәм ҡыҙҙарығыҙҙың ҡолағынан алтын алҡаларын һалдырып алып килегеҙ, – тип бойорҙо+.

3Кешеләр Һарунға алтын алҡаларын сисеп бирҙе. 4Һарун уларҙы иретте лә үгеҙ башмаҡ һыны ҡойҙо. Ә кешеләр:

– Эй Исраил, бына һине Мысырҙан алып сыҡҡан аллаң! – тип ҡысҡырышты+.

5Шунан Һарун үгеҙ һыны алдына ҡорбан усағы эшләне лә:

– Иртәгә Раббы хөрмәтенә байрам булыр, – тип иғлан итте.

6Иртәгәһенә иртәнсәк халыҡ тотош яндырыу ҡорбаны һәм татыулыҡ ҡорбаны салды. Шунан ашарға-эсергә керештеләр, артабан инде күңел асырға тотондолар+.

7Шул саҡ Раббы Мусаға:

– Тиҙ бул, тау башынан төш, – тине. – Һинең Мысырҙан алып сыҡҡан халҡың боҙолдо. 8Мин бойорған юлдан улар ҡайһылай тиҙ ситкә ҡайырылды. Үҙҙәренә үгеҙ башмаҡ һыны ҡойоп алып, уға сәждә ҡыла һәм ҡорбан килтерә башланылар. «Бына һинең аллаң, Исраил! Ул һине Мысырҙан алып сыҡты», – тиҙәр.

9Раббы тағы:

– Күрәм, был халыҡ ифрат тиҫкәре+. 10Ҡалдыр Мине: ялҡынлы асыуымды өҫтәренә түгәйем дә уларҙы юҡ итәйем. Ә һинән бөйөк халыҡ хасил итермен, – тине+.

11Ләкин Муса Аллаһы Раббыға ялбара башланы.

– Раббым! – тине ул. – Ниңә Һинең Үҙеңдең ҡөҙрәтең – көслө ҡулың менән Мысырҙан алып сыҡҡан халҡыңа ҡарата асыуың ялҡынлана+? 12Мысырҙарҙың: «Ул халыҡты уҫал ниәт менән, тауҙарҙа үлтереп ер йөҙөнән юҡ итер өсөн алып сыҡты», – тип әйтеүе ниңә кәрәк? Асыуланма, шәфҡәтеңде күрһәт, Үҙ халҡыңды һәләк итмә! 13Ҡолдарың Ибраһимды, Исхаҡты һәм Исраилды иҫеңә төшөр. Һин уларға: «Тоҡомоғоҙҙо күктәге йондоҙҙар һымаҡ күп итәм, вәғәҙә иткән ерҙе вариҫтарығыҙға мәңгелек биләмәгә бирәм», – тип Үҙең менән ант иткәйнең+.

14Шунан Раббы шәфҡәтен күрһәтте, Үҙ халҡына бәлә килтереү ниәтенән кире ҡайтты+.

15Муса боролдо ла тауҙан төшә башланы. Ул ҡулына ике яғына ла килешеү һүҙҙәре яҙылған ике таҡтаташ тотҡайны. 16Уларҙы Алла Үҙе эшләне, ундағы яҙыуҙарҙы ла Үҙе уйып яҙҙы.

17Йушағ, кешеләрҙең ҡысҡырышҡанын ишетеп, Мусаға:

– Тупламда һуғыш шауы ишетелә, – тине.

18Муса былай тип яуапланы:

– Был еңеү ауазы түгел,

Еңелеү иңрәүе лә түгел был!

Мин типтереү йырҙары ишетәм!

19Тупламға яҡынайыу менән Муса үгеҙ башмаҡ һынын, халыҡтың бейешкәнен күрҙе. Асыуы ялҡынланып, ҡулындағы таҡтаташтарҙы тау итәгендә ергә күтәреп бәрҙе лә улар селпәрәмә килеп ватылды. 20Халыҡ яһаттырған үгеҙ башмаҡ һынын алып утта яндырҙы, туҙанға әйләнгәнсе онтаны. Онтағын һыуға һибеп, уны исраилдарға эсерҙе+.

21– Был халыҡ һиңә нимә эшләне? Ниңә һин уларҙы шундай ауыр гонаһҡа тарыттың? – тип һораны Муса Һарундан.

22– Асыуланма, хакимым! Был кешеләрҙең яһиллыҡҡа әүәҫлеген үҙең беләһең. 23Улар миңә: «Беҙгә үҙ артынан эйәртерлек илаһ эшлә, сөнки беҙҙе Мысырҙан алып сыҡҡан әҙәм, теге Муса менән нимә булғанын белмәйбеҙ», – тинеләр. 24Мин уларға: «Кемегеҙҙә алтын бар, килтерегеҙ», – тинем. Алып килделәр. Мин алтынды утҡа ташланым да бына ошо үгеҙ башмаҡ килеп сыҡты.

25Муса халыҡтың бәйҙән ысҡынғанын, Һарундың дошмандар алдында көлкөгә ҡалыуға юл ҡуйғанын күрҙе+. 26Тупламдың ҡапҡа төбөнә баҫып, Муса:

– Кемдәр Раббы яҡлы? Минең яныма килегеҙ! – тип бойорҙо.

Бөтә Леви нәҫеле уның тирәһенә йыйылды. 27Муса уларға былай тине:

– Исраил Аллаһы Раббы әйтә: «Ҡылыстарығыҙҙы алығыҙ ҙа туплам буйлап ҡапҡанан-ҡапҡаға тиклем үтегеҙ. Һәр кем туғанын үлтерһен, дуҫын үлтерһен, күршеһен үлтерһен»+.

28Леви нәҫелдәре Мусаның бойороғон үтәне: был көндө өс меңгә яҡын кеше ҡырылды.

29– Бөгөн, – тине Муса, – һеҙҙең һәр берегеҙ улының һәм ағай-энеһенең йәне аша үҙен Раббы өсөн хеҙмәткә бағышланы. Бөгөн һеҙгә фатиха бирелер.

30Иртәгәһенә Муса халыҡҡа:

– Һеҙ ҡот осҡос гонаһ ҡылдығыҙ. Ләкин хәҙер мин Раббы хозурына күтәреләм, бәлки, гонаһтарығыҙҙы ярлыҡауын үтенә алырмын, – тине.

31Муса, Раббы янына ҡабат барып:

– Был халыҡтың гонаһы ҡот осҡос ауыр: улар үҙҙәренә алтындан илаһ яһаған, – тине. – 32Инде ялбарам, уларҙың гонаһтарын ғәфү итә күр. Ярлыҡамаҫ булһаң, яҙып ҡуйған китабыңдан исемемде юйып ташла.

33– Кем Миңә ҡаршы гонаһ эшләгән, шуның исемен китабымдан юйырмын, – тип яуапланы Раббы. –+
34Бар, халыҡты Мин әйткән ергә алып кит. Фәрештәм алдыңдан барыр. Яза көнө килгәс, Мин уларҙы гонаһтарына күрә язалармын.

35Раббы үгеҙ башмаҡ һыны – теге, Һарун яһаған үгеҙ башмаҡ һыны өсөн – Исраил халҡын бәләгә ҡалдырҙы.

33

Хоревтан китергә әҙерләнеү

33^1Раббы Мусаға:

– Мысырҙан алып сыҡҡан халҡың менән бынан китегеҙ. Мин Ибраһимға, Исхаҡҡа һәм Яҡупҡа, тоҡомоғоҙға бирәм, тип ант иткән ергә барығыҙ, – тине. – 2Алдыңдан Үҙемдең фәрештәмде ебәрәм, ҡәнғәниҙәрҙе, әмөриҙәрҙе, хиттиҙәрҙе, перизиҙәрҙе, хиууиҙәрҙе һәм йевусиҙәрҙе ҡыуып таратам+. 3Һөт һәм бал ағып ятҡан шул ергә барығыҙ. Әммә һеҙ – тиҫкәре халыҡ, шуға күрә Үҙем һеҙҙең менән бармайым, юҡһа юл ыңғайында һеҙҙе харап итеүем бар+.

4Кешеләр, был янау һүҙҙәрен ишеткәс, ҡайғыға батты. Бер кем дә биҙәнеү әйберҙәре таҡманы.

5Раббы Мусаға былай тигәйне:

– Исраил халҡына еткер: һеҙ – тиҫкәре халыҡ, әгәр ҙә Мин саҡ ҡына һеҙҙең менән барһам, ҡырып бөтөрәсәкмен! Биҙәнеү әйберҙәрен сисеп ташлағыҙ. Ә Мин һеҙҙең менән ни эшләргә икәнен Үҙем ҡарармын+.

6Шунда, Хорев тауы итәгендә, Исраил халҡы биҙәнеү әйберҙәрен систе һәм башҡаса таҡманы.

Мусаның махсус сатырҙа Алла менән осрашыуы

7Муса тупламдан ситкәрәк китеп сатыр ҡорҙо һәм уны «осрашыу сатыры» тип атаны. Раббынан берәй нәмә һорарға теләгән һәр кем тупламдан ситтә ҡоролған ул сатырға килә ине+. 8Муса сатырға табан йүнәлһә, барыһы ла үҙ сатырҙары ауыҙына баҫып, Муса сатырға ингәнсе артынан ҡарап ҡала торғайны. 9Муса сатырға ингәс, болот бағанаһы аҫҡа төшә, сатырға ингән ерҙә алдына тора, Раббы Муса менән һөйләшә. 10Болот бағанаһын күреп, бөтәһе лә үҙ сатырҙары алдында сәждә ҡыла. 11Раббы Муса менән йөҙмә-йөҙ, дуҫтарса һөйләшә. Шунан Муса тупламға ҡайта, ә Мусаның ярҙамсыһы Нун улы Йушағ сатырҙа ҡала – уны ташлап китмәй.

12Муса Раббыға былай тине:

– Һин миңә был халыҡты ары алып китергә ҡуштың, ләкин минең менән кемде ебәреүеңде әйтмәнең. Исемең менән беләм һине, тинең, күңелемә күркәмһең, тинең. 13Әгәр ысынлап та шулай икән, ялбарып һорайым, миңә Үҙ ниәтеңде ас, Һине таныйым һәм күңелеңә күркәм булып ҡалайым. Был кешеләр – Һинең халҡың бит!

14– Һинең менән Үҙем барам һәм һиңә тыныслыҡ бирәм, – тип яуапланы Раббы.

15Муса былай тине:

– Әгәр ҙә Һин беҙҙең менән бармаһаң, беҙҙе бынан китергә мәжбүр итмә. 16Беҙҙең – мин һәм Һинең халҡыңдың – күңелеңә хуш булыуыбыҙҙың билдәһе нимә? Һинең беҙҙең менән барыуың түгелме? Шуның менән Һин беҙҙе ерҙәге бүтән ҡәүемдәрҙән айыраһың да инде+.

17Раббы Мусаға:

– Мин был үтенесеңде лә үтәйем, сөнки һин Минең күңелемә хушһың һәм Мин һине исемең менән беләм, – тип яуапланы.

18– Зинһар, Һин миңә Үҙеңдең шөһрәтеңде күрһәт, – тип үтенде Муса.

19Раббы:

– Мин бөтә шөһрәтемде һинең алдан үткәрермен,
Һинең алда «Раббы» исемен иғлан итермен.
Кемгә теләһәм, шуға ҡарата рәхимлемен,
Кемгә теләһәм, шуға шәфҡәт күрһәтермен, –

тип вәғәҙә итте+.

20– Ләкин һин Минең йөҙөмдө күрә алмаҫһың, – тине Раббы Мусаға. – Кеше, Мине күреп, иҫән ҡала алмай+.

21– Бында, Минең эргәмдә, бер урын бар, – тине Раббы. – Шунда ҡая өҫтөнә баҫ. 22Шөһрәтем эргәңдән үтеп барғанда, Мин һине шул ҡая егенә йәшерермен һәм ҡулым менән ҡаплармын. 23Үтеп киткәс, ҡулымды алырмын. Һин Мине арттан ғына күрерһең, әммә йөҙөмдө күрә алмаҫһың.

34

Килешеүҙе яңыртыу

34^1•Раббы Мусаға былай тине:

– Элеккеләренә оҡшатып, ике таҡтаташ юн. Мин унда һин ярған теге таҡтаташтағы һүҙҙәрҙе тағы яҙырмын. 2Иртәнсәккә әҙер бул. Иртәнсәк Синай тауына мен дә тау башында Минең хозурыма баҫ+. 3Һинең артыңдан берәү ҙә эйәрмәһен, был тауҙа берәү ҙә күренмәһен. Тау итәгендә мал-тыуар ҙа йөрөмәһен+.

4Муса, Раббы ҡушҡанса, таштан элеккеһенә оҡшатып ике таҡтаташ юнды һәм таң һарыһынан, ҡулына таҡтаташтарын тотоп, Синай тауына күтәрелде. 5Раббы болот эсендә аҫҡа төштө, Муса алдына баҫып, Үҙенең «Раббы» исемен әйтте.

6Раббы Муса алдынан үтеп, былай иғлан итте:

– Раббы, Раббы, рәхимле һәм мәрхәмәтле, сикһеҙ түҙемле, оло мөхәббәтле һәм тоғро Раббы Алла+. 7Мөхәббәтен меңенсе быуынға ҡарата ла һаҡлай; ғәйептәрҙе, гонаһтарҙы һәм енәйәттәрҙе ғәфү итә. Әммә ғәйеплене ғәйепһеҙ тип танымай: аталарының ғәйебе өсөн балаларын өсөнсө-дүртенсе быуынға тиклем язалар+.

8Муса йәһәт кенә ергә ятып сәждә ҡылды 9һәм былай тине:

– Бөйөк Хакимым! Әгәр ҙә мине хуш күрһәң, әйҙә беҙҙең менән, бөйөк Хакимым минең! Эйе, был халыҡ тиҫкәре, шулай ҙа беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы һәм енәйәттәребеҙҙе ярлыҡа ла беҙҙе Үҙ биләмәң итеп ал.

10– Һинең халҡың менән килешеү төҙөйөм, – тип яуапланы Раббы. – Улар алдында бер генә ерҙә лә, бер генә ҡәүемдә лә булмаған хикмәттәр ҡылам. Һин араларында йәшәгән бөтә халыҡтар һинең өсөн Мин Раббы ҡылған бөйөк эштәрҙе күрер.

11Мин әле һеҙгә бойорғандарҙың бөтәһен дә үтәгеҙ. Мин әмөриҙәрҙе һәм ҡәнғәниҙәрҙе, хиттиҙәрҙе һәм перизиҙәрҙе, хиууиҙәрҙе һәм йевусиҙәрҙе күҙ алдығыҙҙан ҡасырға мәжбүр итермен. 12Ҡарағыҙ, һеҙ барған ерҙә йәшәүселәр менән килешеү төҙөшмәгеҙ – был һеҙгә тоҙаҡ буласаҡ!+
13Уларҙың ҡорбан усаҡтарын емерегеҙ, табыныу бағаналарын ватығыҙ, алиһә Ашера хөрмәтенә ҡуйылған ҡолғаларын ҡырҡып ташлағыҙ+. 14Башҡа илаһтарға табынмағыҙ, сөнки Раббының исеме – Көнсөл, Ул көндәштәрҙе түҙмәй+.

15Шуға күрә ул ерҙә йәшәүселәр менән килешеү төҙөшмәгеҙ. Улар үҙ илаһтары менән зина ҡылып, ҡорбан килтергән ваҡытта һеҙҙе лә саҡырыр, һеҙ ҙә уларҙың ҡорбан итен ашарһығыҙ+. 16Уларҙың ҡыҙҙарын улдарығыҙға кәләш итеп алмағыҙ. Улар үҙ илаһтары менән яманлыҡ ҡылғанда, улдарығыҙҙы ла ошо яманлыҡҡа тартыр+.

17Үҙеңә ҡойолма илаһтар яһама+.

18Мин һеҙгә ҡушҡанса, авив айының тәғәйен ваҡытында ете көн сөсө икмәк ашап, Сөсө икмәк байрамын үткәрегеҙ. Сөнки авив айында Мысырҙан сыҡтығыҙ+.

19Бөтә тәү тыуғадар Минеке. Һыйырҙыҡы булһынмы, һарыҡтыҡымы – тәүге түлдән тыуған иркәк мал – Миңә+. 20Ишәктең тәүге быҙауын һарыҡ бәрәсе биреп йолоп алығыҙ, йолоп алғығыҙ килмәһә – муйынын бороп һындырығыҙ. Һәр ҡайһығыҙҙың беренсе ир балаһы йолом түләп алынырға тейеш.

Бер кем дә Минең хозурыма буш ҡул менән килмәһен+.

21Алты көн эшлә, етенсе көнөнә ял ит, хатта һөргән һәм урған сағыңда ла эшеңде туҡтатып тор+.

22Бойҙайҙың тәүге уңышын йыйғас, Аҙналар байрамын үткәр. Йыл аҙағында Уңыш йыйыу байрамын үткәр.

23Бөтә ир-егеттәрегеҙ йылына өс тапҡыр бөйөк Хаким алдына – Исраил Аллаһы Раббы хозурына килеп баҫырға тейеш+. 24Әгәр ҙә йылына өс тапҡыр Аллағыҙ Раббы хозурына килеп баҫыр булһағыҙ, Мин халыҡтарҙы һеҙҙең алдығыҙҙан ҡасырға мәжбүр итермен, биләмәләрегеҙҙе киңәйтермен, бер кем дә ерегеҙҙе тартып ала алмаҫ.

25Миңә килтерелгән ҡорбандың ҡанын әсе икмәк менән бергә тәҡдим итмә.

Ҡотҡарылыу байрамына килтерелгән ҡорбан иртәнсәккә тиклем ҡалмаһын+.

26Ерең биргән тәүге уңыштың иң яҡшыһын Аллаң Раббының йортона алып кил.

Кәзә бәрәсен инәһенең һөтөндә бешермә+.

27Раббы Мусаға:

– Был һүҙҙәрҙе яҙып ҡуй, – тине. – Был – Мин һинең менән һәм исраилдар менән төҙөгән килешеүҙең шарттары.

28Муса Раббы менән ҡырҡ көн һәм ҡырҡ төн булды. Ауыҙына икмәк тә, һыу ҙа ҡапманы. Ул таҡтаташтарға килешеү шарттарын – Ун бойороҡто яҙып ҡуйҙы+.

Мусаның Синай тауынан төшөүе

29Муса Синай тауынан төшкәндә, ҡулына килешеү яҙылған ике таҡтаташ тотҡайны. Раббы менән һөйләшкәнгә күрә йөҙө нур сәсеп тора, әммә Муса үҙе был хаҡта белмәй ине+. 30Һарун менән Исраил халҡы, Мусаның йөҙөнән нур сәселгәнен күргәс, уға яҡынайырға ҡурҡты. 31Муса уларҙы эргәһенә саҡырҙы. Һарун менән йәмғиәт башлыҡтары уға яҡын килде, һәм Муса һүҙ башланы. 32Шунан ҡалған исраилдар ҙа килде. Муса уларға Раббының Синай тауында үҙенә белдергән бөтә бойороҡтарын бәйән итте. 33Улар менән һөйләшеп бөткәндән һуң, йөҙөнә япма япты.

34Һәр саҡ, Раббы менән һөйләшер өсөн Уға яҡынайғанда, Муса йөҙөнән япманы алыр булды. Әйләнеп ҡайтҡас, Исраил халҡына Раббы үҙенә бойорғандарҙы хәбәр итер,+
35Исраил халҡы уның йөҙөнән нур һибелгәнен күрер ине. Муса, Раббы менән киләһе һөйләшкәнгә тиклем, йөҙөн йәнә япма менән ябыр булды+.

35

Шәмбе тураһында ҡанун

35^1Муса, бөтә Исраил йәмғиәтен йыйып, былай тине:

– Раббы һеҙгә бына нимәләр эшләргә бойорҙо: 2алты көн эшләрһегеҙ, ә етенсе көн – шәмбе, Раббыға бағышланған изге ял көнө. Шәмбе көндө эшләгән һәр кем үлемгә дусар ителер+. 3Шәмбе көнө өйҙәрегеҙҙә ут яғырға ла ярамай.

Исраилдарҙың бүләктәре

4•– Бына нимә ҡушты Раббы, – тине Муса Исраил йәмғиәтенә. – 5Раббы өсөн иғәнә йыйығыҙ. Теләгән һәр кем Раббыға алтын, көмөш, баҡыр, 6зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн еп, сиратылған нәфис етен еп һәм кәзә дебете, 7ҡыҙылға буялған һәм иләнгән һарыҡ тәкәһе тиреһе, йоҡа итеп эшкәртелгән күн, сәрүәр ағасы,+
8майшәм өсөн зәйтүн майы, мәсех майы һәм төтәтеү майы өсөн хуш еҫле матдәләр, 9эфод менән баш ҡаһин түшлеген биҙәр өсөн тирәсәгә кейҙереп ҡуя торған оникс һәм башҡа аҫыл таштарҙы килтерһен.

10Оҫталарығыҙ килеп Раббы эшләргә ҡушҡан бөтә нәмәләрҙе: 11Изге сатырҙы, уның япмаһын һәм өҫкө ябыуын; ҡаптырмаһын, рамдарын һәм һайғауҙарын, бағаналарын һәм төптәрен; 12һандыҡты һәм уға ҡолғаларҙы, һандыҡ ҡапҡасын һәм айырып торған пәрҙәне; 13өҫтәлде, уның ҡолғаларын һәм һауыт-һабаһын, Раббы хозурына ҡуйыла торған изге икмәкте; 14шәмдәлде һәм уның кәрәк-ярағын, майшәмдәрҙе, шәм өсөн майҙы; 15төтәтеү өсөн ҡорбан усағын һәм уға ҡолғаларҙы, мәсех майын һәм төтәтеү өсөн хуш еҫле матдәләр ҡатнашмаһын, Изге сатырға инер юлды яба торған ҡорманы; 16тотош яндырыу ҡорбаны өсөн баҡыр рәшәткәле ҡорбан усағын, уның ҡолғаларын һәм йыһаздарын, йыуынғыс менән уның таяуын; 17ихата шаршауҙарын, уның бағаналарын һәм төптәрен, ихата ҡапҡаһы өсөн ҡорманы; 18Изге сатыр ҡаҙыҡтарын һәм ихата әйләнәһендәге шаршау өсөн ҡаҙыҡтарҙы, уның бауҙарын, 19изге урында хеҙмәт итеү өсөн туҡылған кейем: Һарун ҡаһинға изге кейемдәр һәм уның улдарына ҡаһинлыҡ кейемдәре эшләһен.

20Исраил халҡы Муса янынан таралышты. 21Күңеле теләгән һәм ҡулынан килгән һәр кем Осрашыу сатыры өсөн, унда хеҙмәт итеү өсөн һәм изге кейемдәр өсөн Раббыға иғәнә алып килде. 22Теләгәндәрҙең һәммәһе лә – ир-ат та, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа – алтын әйберҙәрен: ҡаптырма, алҡа, йөҙөк, мунсаҡтарын килтерҙе. Улар был алтынды Раббыға һелкетмә ҡорбан булараҡ алып килде. 23Кемдә булған, шулар зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн, нәҙек етен, кәзә дебете, ҡыҙылға буялған һәм иләнгән һарыҡ тәкәһе тиреһе һәм йоҡа итеп эшкәртелгән күн алып килде+. 24Хәленән килгәндәр Раббыға иғәнәгә көмөш йәки баҡыр килтерҙе. Кемдә эшкә ярарлыҡ сәрүәр ағасы булған, шуны әжер ҡылды. 25Оҫта ҡуллы ҡатын-ҡыҙҙар зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн, нәҙек етен иләп алып килде. 26Ҡулынан килгән һәм теләк белдергән бүтән ҡатындар кәзә дебете иләне. 27Ырыу башлыҡтары эфод менән түшлекте биҙәр өсөн оникс һәм башҡа аҫыл таштар, 28шулай уҡ хуш еҫле матдәләр, яҡтыртыу, мәсехләү һәм төтәтеү өсөн май алып килде. 29Ана шулай Исраил халҡы араһынан Муса аша Раббы эшләргә ҡушҡан эштә ҡатнашырға теләк белдергән бөтә ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ Раббыға үҙ ихтыяры менән бүләктәр килтерҙе.

Бесалил менән Оһолиав оҫта

30•Муса Исраил халҡына былай тине:

– Белегеҙ: Раббы, Йәһүҙә ырыуынан Хурҙан тыуған Ури улы Бесалилды һайлап алып, 31уға Алла рухы иңдерҙе, зирәк аҡыл һәм һәләт, һәр эштә белем һәм оҫталыҡ бирҙе. 32Ул алтын, көмөш һәм баҡырҙан төрлө әйберҙәр уйлап табыу һәм яһау оҫталығына эйә, 33тирәсәгә кейҙереү өсөн таш юна, шулай уҡ ағас семәрләй белә – һәр кәсепкә оҫта. 34Раббы уға, шулай уҡ Дан ырыуынан Ахисамах улы Оһолиавҡа башҡаларҙы өйрәтеү һәләте бирҙе. 35Раббы уларға һәр төрлө оҫталыҡ: семәрләү, һыр-биҙәктәрҙе уйлап сығарыу, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн һәм нәҙек етен менән сигеү, туҡыма һуғыу ҡеүәһе бирҙе.

36

36^1– Бесалил, Оһолиав һәм Раббы зирәк аҡыл һәм һәләт күндергән башҡа оҫталар изге урынды эшләгәндә кәрәк булған бөтә нәмәне тап Раббы ҡушҡанса башҡарырға тейеш, – тине Муса.

2Муса Бесалилды, Оһолиавты һәм Раббы оҫталыҡ күндергән башҡа бөтә оҫталарҙы, эшкә тотонорға теләгән барса кешеләрҙе саҡырып алды. 3Улар Мусанан изге урынды төҙөү өсөн Исраил халҡы килтергән бөтә саҙаҡаны алды. Ләкин кешеләр иртә һайын үҙ ихтыярҙары менән яңынан-яңы бүләктәр килтереүен дауам итте. 4Шул саҡ изге урындың эше менән мәшғүл булған барса оҫталар, эштәрен ҡалдырып, Муса эргәһенә килде лә:

5– Кешеләр Раббы ҡушҡан эш өсөн кәрәк булғандан күберәк килтерә, – тине.

6Муса бөтә туплам буйлап, ир-ат та, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бүтәнсә изге урын өсөн саҙаҡа килтермәһен, тип иғлан итергә ҡушты. Бынан һуң халыҡ башҡаса иғәнә килтермәне. 7Сөнки эште тамамлар өсөн етерлек, хатта кәрәк булғандан күберәк йыйылғайны.

Изге сатырҙы ҡороу

8•Эш башлаған оҫталар Изге сатырҙы ун шаршауҙан эшләне. Шаршауҙар сиратылған нәфис етендән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һуғылып, уларға оҫта итеп кируб һүрәттәре сигелгәйне. 9Һәр шаршауҙың буйы егерме һигеҙ, иңе дүрт терһәк булып, бөтә шаршауҙар ҙа бер үлсәмдә ине. 10Биш шаршауҙы бергә, бер киҫәккә, ҡалған бишәүһен – шулай уҡ бергә беркеттеләр. 11Беренсе киҫәктең ситке иңе буйлап зәңгәр элмәктәр, икенсе киҫәктең ситке иңе буйлап та шундай уҡ элмәктәр эшләнеләр. 12Бер киҫәктең ситке иңендә илле һәм икенсе киҫәктең ситке иңендә илле элмәк: бер элмәк ҡаршыһында икенсе элмәк эшләнеләр. 13Алтындан илле ҡаптырма эшләнеләр. Ҡаптырмалар менән шаршауҙарҙы беркеттеләр ҙә сатырҙы бер бөтөн итеп йыйҙылар – Изге сатыр хасил булды.

14Изге сатырҙы ҡаплау өсөн кәзә дебетенән һуғылған ун бер япма эшләнеләр. 15Һәр япманың буйы утыҙ, иңе дүрт терһәк; ун бере лә бер үлсәмдә ине. 16Шуларҙың бишәүһен бергә, тағы алтауһын бергә беркеттеләр. 17Бер киҫәктең ситке иңе буйлап илле элмәк һәм икенсе киҫәктең ситке иңе буйлап тағы илле элмәк эшләнеләр. 18Илле баҡыр ҡаптырма эшләнеләр ҙә, бер бөтөн япма килеп сыҡһын өсөн, ике киҫәкте бер-береһенә беркеттеләр. 19Сатыр өсөн йәнә ике ҡат япма эшләнеләр: уларҙың береһе ҡыҙыл төҫкә буялған һарыҡ тәкәһе тиреләренән, икенсеһе – тәүгеһенең өҫтөндәгеһе – йоҡа итеп эшкәртелгән күндән ине+.

20Изге сатыр өсөн сәрүәр ағасынан рамдар яһанылар. 21Һәр рамдың буйы ун терһәк һәм иңе терһәк ярым ине. 22Рамдарҙы бер-береһенә беркетер өсөн һәр ҡайһыһының ике сығынтыһы бар ине. Изге сатырҙың барлыҡ рамдары ла шул рәүешле эшләнде. 23Изге сатырҙың көньяҡҡа ҡараған яғы өсөн егерме рам 24һәм улар аҫтына ҡырҡ көмөш төп – һәр рам аҫтына икешәр төп, уның һәр сығынтыһына бер төп эшләнеләр. 25Изге сатырҙың икенсе, төньяҡҡа ҡараған яғы өсөн дә егерме рам 26һәм ҡырҡ көмөш төп – һәр береһенең аҫтына икешәр төп яһанылар. 27Изге сатырҙың артҡы, көнбайыш яғы өсөн – алты рам, 28артҡы мөйөштәре өсөн тағы ике рам яһалды. 29Улар аҫҡы яҡтан икегә айырылған, ә өҫтән (беренсе дүңгәләк торған ерҙән) – бөтөн ине. Бындай рамдар икәү ине. 30Был һигеҙ рамға ун алты көмөш төп – һәр береһенең аҫтына икешәр төп эшләнеләр.

31Сәрүәр ағасынан Изге сатырҙың бер яғы буйлап рамдарҙы тоташтырыу өсөн – биш, 32икенсе яғы буйлап биш һәм уның артҡы, көнбайыш яғы өсөн биш һайғау яһанылар. 33Уртансы һайғау сатырҙың бер башынан икенсе башына тиклем һуҙылған рамдарҙы тоташтырҙы. 34Рамдарҙы алтын менән көпләнеләр, уларға, һайғауға нығытыу өсөн, алтын дүңгәләктәр беркеттеләр һәм һайғауҙы алтын менән көпләнеләр.

Изге сатырҙың кәрәк-ярағы

35Зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн ептән һәм сиратылған етендән махсус пәрҙә һуҡтылар һәм оҫта итеп кируб һүрәттәре сиктеләр. 36Уның өсөн сәрүәр ағасынан дүрт бағана эшләп, алтын менән көпләнеләр. Алтын ырғаҡтар яһанылар, бағаналар өсөн көмөштән дүрт төп ҡойҙолар.

37Сатыр ауыҙын ҡаплап торһон өсөн зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һәм сиратылған нәфис етендән туҡылып, сигелгән бер ҡорма эшләнеләр. 38Ҡорма өсөн ырғаҡлы биш бағана эшләнеләр. Уларҙың башын һәм беркеткестәрен алтын менән көпләнеләр, шунан улар өсөн баҡырҙан биш төп ҡойҙолар.

37

Килешеү һандығын яһау

37^1•Бесалил сәрүәр ағасынан һандыҡ яһаны. Уның буйы ике терһәк ярым, иңе терһәк ярым һәм бейеклеге терһәк ярым ҙурлығында ине+. 2Уны эстән дә, тыштан да саф алтын менән көпләне һәм ситенән алтын менән ҡаймаланы. 3Дүрт алтын дүңгәләк ҡойоп, уларҙы һандыҡтың дүрт тояғына беркетте: ике дүңгәләк – һандыҡтың бер яғынан, икәүһе икенсе яғынан булды. 4Сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшләп, уларҙы алтын менән көпләне. 5Һандыҡты ҡолғаға ултыртып йөрөтөр өсөн уларҙы һандыҡтың ике яғындағы дүңгәләктәргә кейҙерҙе.

6Һандыҡ өсөн саф алтындан буйы ике терһәк ярым, иңе терһәк ярым ҙурлығында ҡапҡас эшләне. 7Һандыҡ ҡапҡасының ике осона алтындан сүкеп ике кируб эшләне. 8Кирубтарҙың береһе – бер, икенсеһе икенсе оста булып, ҡапҡас менән бер бөтөндө тәшкил итә ине. 9Кирубтарҙың ҡанаттары, өҫкә йәйелеп, һандыҡ ҡапҡасын ҡаплаған. Улар бер-береһенә йөҙҙәре менән ҡапма-ҡаршы тора һәм ҡапҡас өҫтөнә ҡарай ине.

Изге икмәк ҡуя торған өҫтәлдең яһалыуы

10•Бесалил сәрүәр ағасынан өҫтәл эшләне; буйы ике терһәк, иңе бер терһәк һәм бейеклеге терһәк ярым ине. 11Уны саф алтын менән көпләне һәм сит-ситтәрен алтын менән ҡаймаланы. 12Ситтәренә ус аяһы бейеклегендә эргәлек эшләне һәм уны алтын менән ҡаймаланы. 13Дүрт алтын дүңгәләк ҡойоп, уларҙы өҫтәлдең дүрт мөйөшөнә, аяҡтары тәңгәленә беркетте. 14Дүңгәләктәрҙе эргәлек янына урынлаштырҙы; өҫтәлде күсереп йөрөтөргә кәрәк булғанда, уларға ҡолға кейҙереләсәк ине. 15Ул өҫтәлде күсереп йөрөтөр өсөн сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшләне һәм уларҙы алтын менән көпләне. 16Өҫтәлгә ҡуйыр өсөн һауыт-һаба: саф алтындан тәрилкәләр, сеүәтәләр, түкмә ҡорбандар өсөн кәсәләр һәм ҡомғандар эшләне.

Шәмдәлдең яһалыуы

17•Бесалил, саф алтындан сүкеп, шәмдәл эшләне. Уның нигеҙен, һабағын, кәсәләрен, бөрөләрен һәм таждарын бер бөтөн итеп тоташтырҙы. 18Шәмдәлдең бер яғынан – өс, икенсе яғынан – өс, йәмғеһе алты ботаҡ бар ине. 19Алты ботаҡтың һәр береһендә бөрөләре һәм таждары менән баҙам сәскәһенә оҡшаған өсәр кәсә бар ине. 20Шәмдәлдең һабында бөрөләре һәм таждары менән баҙам сәскәһенә оҡшаған дүрт кәсә бар ине. 21Ике ботаҡ аҫтында бер бөрө, икенсе ике ботаҡ аҫтында бер бөрө, өсөнсө ике ботаҡ аҫтында бер бөрө – шәмдәлдең бөтә алты ботағы аҫтында ла шулай ине. 22Кәсәнең бөрөләре лә, ботаҡтар ҙа – шәмдәл менән бер бөтөн: һәммәһе лә саф алтындан сүкелгәйне. 23Ул ете майшәм эшләне. Филтә ҡыҫҡыстар һәм һоҫҡолар саф алтындан ине. 24Шәмдәлгә һәм уның кәрәк-ярағына бер талант саф алтын китте.

Хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан усағының яһалыуы

25•Ул сәрүәр ағасынан хуш еҫ төтәтә торған ҡорбан усағы яһаны: буйы менән иңе – берәр терһәк, бейеклеге ике терһәк ҙурлығында, дүрткел ине. Мөгөҙҙәре ҡорбан усағы менән бер бөтөн ине. 26Ул уның өҫтөн, ян-яҡтарын һәм мөгөҙҙәрен саф алтын менән көпләне, ситтәрен алтын менән ҡаймаланы. 27Ике алтын дүңгәләк эшләне һәм, ҡорбан усағын күсереп йөрөтөргә ҡолға кейҙереп ҡуймалы итеп, уларҙы ситтәре буйлап ҡайма аҫтына беркетеп ҡуйҙы. 28Ул сәрүәр ағасынан ҡолғалар эшләне һәм уларҙы алтын менән көпләне.

29Ул, хушбуй әҙерләгәндәге һымаҡ, мәсехләү өсөн изге май һәм төтәтеү өсөн хуш еҫле матдәләр ҡатнашмаһы яһаны+.

38

Тотош яндырыу ҡорбаны усағының яһалыуы

38^1•Бесалил тотош яндырыу ҡорбаны өсөн сәрүәр ағасынан буйы ла, иңе лә биш терһәк, бейеклеге өс терһәк булған дүрткел ҡорбан усағы эшләне. 2Ҡорбан усағының дүрт мөйөшөнә лә уның менән бер бөтөн итеп дүрт мөгөҙ эшләне. Ҡорбан усағының өҫтөн баҡыр менән көпләне. 3Ҡорбан усағы өсөн бөтә кәрәк-яраҡ: көл көршәктәре, көрәктәр, ҡан һирпеү сеүәтәләре, сәнскеләр һәм һоҫҡолар эшләне. Уларҙың бөтәһе лә баҡырҙан ине. 4Ҡорбан усағы өсөн селтәрле баҡыр рәшәткә яһаны һәм уны ҡорбан усағының һыры аҫтына, усаҡтың уртаһына етеп торорлоҡ итеп нығытты. 5Ҡолғалар өсөн дүрт дүңгәләк ҡойоп яһаны һәм уларҙы баҡыр рәшәткәнең дүрт мөйөшөнә беркетте. 6Ҡолғаларҙы сәрүәр ағасынан эшләне һәм уларҙы баҡыр менән көпләне. 7Ҡорбан усағын күсереп йөрөтөр өсөн, ҡолғаларҙы ҡорбан усағының ситтәрендәге дүңгәләктәргә кейҙерҙе. Ҡорбан усағын ҡыуыш эсле итеп таҡтанан яһаны.

Баҡыр йыуынғыстың яһалыуы

8Ул шулай уҡ Осрашыу сатырына ингән ерҙә хеҙмәт иткән ҡатын-ҡыҙҙар бүләк иткән баҡыр көҙгөнән йыуынғыс һәм уның таяуын эшләне+.

Изге сатыр ихатаһының яһалыуы

9•Изге сатырҙы уратып ихата эшләне. Ихатаның көньяҡ тарафының оҙонлоғо йөҙ терһәк булып, унда сиратылған нәфис етендән һуғылған шаршауҙар эленде. 10Шаршауҙар өсөн төптәре баҡыр, ырғаҡтары һәм беркеткестәре көмөш булған егерме бағана яһаны. 11Ихатаның төньяҡҡа ҡараған яғы ла шулай уҡ йөҙ терһәк булды, был яҡ өсөн дә шаршауҙар, егерме бағана һәм егерме баҡыр төп яһалды. Бағаналағы ырғаҡтар һәм беркеткестәр көмөштән ине. 12Ихатаның көнбайыш яғынан ун төптә ултырған ун бағанаға эленгән илле терһәк оҙонлоғондағы шаршау һуҙыла. Бағаналағы ырғаҡтар һәм беркеткестәр көмөштән ине. 13Көнсығыш яғы илле терһәк оҙонлоғо ине. 14Ихата ҡапҡаһының бер яғында өс төпкә ултыртылған өс бағанаға эленгән ун биш терһәк оҙонлоғондағы шаршау килә. 15Ихата ҡапҡаһынан икенсе яҡҡа ла өс төпкә ултыртылған өс бағанаға эленгән ун биш терһәк оҙонлоғондағы шаршау китә. 16Ихата әйләнәһендәге бөтә шаршау – сиратылған нәфис етендән, 17бағана аҫтындағы төптәр – баҡырҙан, бағаналағы ырғаҡтар һәм беркеткестәр көмөштән ине. Бағана баштары көмөш менән көпләнгән. Ихатаның бөтә бағаналары ла көмөш беркеткестәр менән тоташтырылған. 18Ихатаның ҡапҡаһы өсөн ҡорма егерме терһәк оҙонлоғондағы төрлө төҫтәге – зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл, ут-ҡыҙыл йөндән һәм сиратылған нәфис етендән эшләнеп, нағыш менән биҙәлгәйне. Уның иңе, ихата шаршауы һымаҡ, биш терһәк ине. 19Уның дүрт баҡыр төпкә ултыртылған дүрт бағанаһы, көмөш ырғаҡтары бар ине. Бағана баштары көмөш менән көпләнгәйне; ундағы беркеткестәр ҙә көмөш ине. 20Изге сатырҙың бөтә ҡаҙыҡтары һәм ихата әйләнәһендәге шаршау ҡаҙыҡтары баҡырҙан ине.

Ҡулланылған алтын,

көмөш һәм баҡырҙың күләме

21Бына Изге сатыр – Килешеү сатырын – төҙөүгә киткән сығымдарҙы Мусаның бойороғо буйынса Һарун ҡаһиндың улы Иҫамар етәкселегендә левиҙәр иҫәпләп сығарған исемлек+. 22Йәһүҙә ырыуынан Хурҙан тыуған Ури улы Бесалил Раббы Мусаға бойорғандарҙың барыһын да эшләне. 23Был эштә уға Дан ырыуынан Ахисамахтың улы Оһолиав ярҙам итте. Ул семәрләү, һыр-биҙәктәрҙе уйлап сығарыу, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн, сиратылған нәфис етен менән эш итеү оҫталығына эйә булған кеше ине.

24Изге торлаҡ төҙөүгә тотонолған алтын – күтәреп күрһәтелгән саҙаҡа алтыны – изге шекелгә күрә егерме туғыҙ талант та ете йөҙ утыҙ шекел булды. 25Йәмғиәт иҫәбенә ингәндәрҙән йыйылған көмөш изге шекелгә күрә йөҙ талант та бер мең ете йөҙ етмеш биш шекел тәшкил итте+. 26Егерме йәштән алып иҫәпкә индерелгән һәр кемдән – алты йөҙ өс мең дә биш йөҙ илле кешенән – берәр беҡа, йәғни изге шекелгә күрә ярты шекел түләнде+. 27Изге сатыр бағаналарына һәм пәрҙә бағаналарына төп ҡойоуға йөҙ талант, йәғни һәр төпкә бер талант көмөш китте. 28Ҡалған бер мең ете йөҙ етмеш биш шекел көмөш иһә бағаналарҙың ырғаҡтарын, беркеткестәрен яһауға, бағана баштарын көпләүгә тотонолдо.

29Күтәреп күрһәтелгән саҙаҡа итеп етмеш талант һәм ике мең дүрт йөҙ шекел баҡыр килтерелгәйне. 30Унан Осрашыу сатырына инер юлдағы бағаналар өсөн төптәр, рәшәткәһе һәм йыһаздары менән бергә баҡыр ҡорбан усағы, 31ихата әйләнәһенә эленгән шаршау һәм ихата ҡапҡаһы өсөн бағана төптәре, шулай уҡ Сатыр һәм ихата әйләнәһендәге шаршау өсөн ҡаҙыҡтар эшләнде.

39

Ҡаһиндар өсөн кейем

39^1•Раббы Мусаға ҡушҡанса, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән Изге торлаҡта хеҙмәт итер өсөн кейемдәр һәм Һарунға изге кейемдәр әҙерләнеләр.

2Эфодты зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн епкә һәм сиратылған нәфис етенгә алтын еп ҡушып оҫта итеп эшләнеләр. 3Бының өсөн алтынды ҡалай һымаҡ итеп йәйҙеләр ҙә еп итеп ҡырҡтылар һәм шуны зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөн епкә һәм сиратылған нәфис етенгә ҡуштылар. 4Эфодты беркетер өсөн ян-яғынан уға ике яурынса тектеләр. 5Эфодтың билғауы эфод һымаҡ уҡ һуғылды һәм уның менән бер бөтөн булды – ул алтын ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән һәм нәҙек етендән һуғылды. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

6Алтындан биҙәкләп эшләнгән тирәсәгә кейҙереп ҡуйылған оникс таштар әҙерләнеләр; был таштарға, мөһөрҙәге шикелле, Исраил улдарының исемдәре сүкеп яҙылғайны. 7Уларҙы, Исраил улдары хаҡында иҫтәлек булһын өсөн, эфодтың яурынсаларына беркеттеләр. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

8Эфод шикелле үк, алтын ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән, сиратылған нәфис етендән түшлек оҫталанылар. 9Түшлек ике ҡатланған туҡыманан буйы һәм иңе бер ҡарыш ҙурлығында дүрткел ине. 10Унда дүрт рәт аҫыл таштар һалынғайны. Беренсе рәттә – ҡыҙыл яҡут, хризолит һәм зөбәржәт; 11икенсе рәттә – фирүзә, зәңгәр яҡут һәм алмас; 12өсөнсө рәттә – яҡут, аҡ аҡыҡ һәм аметист; 13дүртенсе рәттә – һары яҡут, оникс һәм йәшмә ине. Бөтә таштар ҙа биҙәкле алтын тирәсәгә кейҙерелгәйне. 14Исраил улдарының исемдәре яҙылған таштар ун ике ине: һәр ташта, мөһөрҙәге шикелле, ун ике Исраил ырыуынан берәүһенең исеме сүкеп яҙылғайны.

15Түшлек өсөн саф алтындан, бау шикелле ишеп, сылбырҙар эшләнеләр. 16Биҙәкле ике алтын тирәсә эшләнеләр. Шулай уҡ ике алтын дүңгәләк яһап, уларҙы түшлектең мөйөштәренә беркеттеләр ҙә 17ике алтын сылбыр ярҙамында 18ике тирәсәгә тоташтырҙылар, ә әлеге тирәсәләрҙе алғы яҡтан эфодтың яурынсаларына беркеттеләр. 19Тағы ике алтын дүңгәләк эшләнеләр һәм уларҙы эске яҡтан, эфодҡа ятып торған еренән, түшлектең ике мөйөшөнә беркеттеләр. 20Тағы ике алтын дүңгәләк эшләп, уларҙы алғы яҡтан яурынсаның түбәнге осона – йөйгә яҡын итеп – эфодтың билғауы өҫтөнән, беркеттеләр. 21Түшлектең дүңгәләктәре эфодтың дүңгәләктәре менән зәңгәр бау ярҙамында бәйләнгәйне – эфодтың билғауынан өҫтәрәк урынлашҡан түшлек эфодҡа берегеп ятып тора ине. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

22Эфод аҫтынан кейә торған ябынса тотошлай зәңгәр туҡыманан тегелде. 23Уның уртаһында баштан кейер өсөн уйым яһалды. Туҡыманың сите туҙрамаһын өсөн уйымдың ситтәре яға һымаҡ итеп тегелде. 24Ябынсаның итәгенә зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл сиратылған йөн ептән анар емеше рәүешендә йоморсалар эшләнеләр. 25Саф алтындан ҡыңғырауҙар эшләнеләр һәм уларҙы анар емештәре араһына ябынса итәгенә таҡтылар. 26Ҡыңғырауҙар һәм анар емештәре ҡаһин хеҙмәтен үтәү өсөн тәғәйенләнгән ябынса салғыйы буйлап сиратлашып барҙы. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

27Һарунға һәм уның улдарына нәфис етендән күлдәк тектеләр, 28нәфис етендән сәллә һәм сиратылған етен ептән баш бәйҙәре эшләнеләр, йоҡа етендән ыштан тектеләр. 29Сиратылған нәфис етен ептән, зәңгәр, ҡарағусҡыл ҡыҙыл һәм ут-ҡыҙыл йөндән биҙәкле билғау һуҡтылар. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

30Оҫталар саф алтынды табаҡлап сәскә рәүешендә йәйҙеләр ҙә изгелек тажы эшләнеләр һәм уға, мөһөрҙәге шикелле сүкеп, «Раббыға бағышланған» тигән һүҙҙәрҙе яҙҙылар. 31Уға, сәллә өҫтөнән беркетер өсөн, зәңгәр бау таҡтылар. Раббы Мусаға шулай ҡушҡайны.

32Шулай итеп, Изге торлаҡ – Осрашыу сатыры эшләнеп бөттө. Исраил халҡы бөтәһен дә тап Раббы Мусаға ҡушҡанса эшләне. 33Улар Мусаға Изге сатырҙы, уның япмаһын һәм бөтә кәрәк-ярағын – ҡаптырма, рам, һайғау, бағана һәм төптәрен – 34шулай уҡ иләнгән һарыҡ тиреһенән япманы һәм йоҡа итеп эшкәртелгән күндән өҫкө ябыуҙы, айырып торған пәрҙәне,+
35Килешеү һандығын, уның ҡолғаларын, ҡапҡасын,
36өҫтәлде һәм уның һауыт-һабаһын, Раббы хозурына ҡуйыла торған изге икмәкте, 37саф алтындан эшләнгән шәмдәлде һәм уның өҫтөндә торорға тейешле майшәмдәрҙе, уның бөтә кәрәк-ярағын һәм шәм өсөн майҙы, 38алтын ҡорбан усағын, мәсех майын, төтәтеү өсөн хуш еҫле матдәләр ҡатнашмаһын, сатырға инер юлды ҡаплай торған ҡорманы, 39баҡыр рәшәткәле баҡыр ҡорбан усағын, уның ҡолғаларын һәм йыһаздарын, йыуынғыс менән уның таяуын, 40ихата шаршауҙарын, уның бағаналарын һәм аҫтындағы төптәрен, ихата ҡапҡаһына ҡорманы, бауҙарҙы һәм ҡаҙыҡтарҙы, Осрашыу сатырында ғибәҙәт ҡылыуға тәғәйенләнгән бөтә йыһазды, 41шулай уҡ изге урында хеҙмәт итеү өсөн туҡылған кейем: Һарун ҡаһинға изге кейемдәр һәм уның улдарына ҡаһинлыҡ кейемдәре алып килде. 42Исраил халҡы бөтәһен дә, Раббы Мусаға нисек ҡушһа, шулай эшләне.

43Муса улар эшләгәнде ҡарап сыҡты – бөтәһе лә Раббы ҡушҡанса башҡарылғайны. Муса уларға фатиха бирҙе.

40

Изге сатырҙы ҡороу һәм изгеләндереү

40^1Раббы Мусаға былай тине:

2– Беренсе айҙың тәүге көнөндә Изге торлаҡты – Осрашыу сатырын ҡор. 3Уның эсенә Килешеү һандығын индер ҙә уны пәрҙә менән ҡапла. 4Шунан өҫтәл индер һәм өҫтөнә бөтә кәрәкле әйберҙәрҙе теҙеп ултырт. Шәмдәл килтер һәм майшәмдәрен ҡуй. 5Хуш еҫ төтәтә торған алтын ҡорбан усағын Килешеү һандығы алдына урынлаштыр. Изге торлаҡ ауыҙына ҡорма эл. 6Ҡорбан яндырыу өсөн тәғәйенләнгән ҡорбан усағын Осрашыу сатыры алдына урынлаштыр. 7Сатыр менән ҡорбан усағы араһына йыуынғыс ҡуй һәм унда һыу тултыр. 8Сатырҙы уратып ихата ҡор, ихата ҡапҡаһына ҡорма эл. 9Шунан мәсех майы ал да Изге сатырға һәм ундағы бар нәмәгә һөрт: сатырҙы һәм уның барса йыһаздарын изгеләндер – улар изге булыр. 10Шулай уҡ тотош яндырыу ҡорбаны усағына һәм уның бөтә йыһаздарына май һөрт: ҡорбан усағын изгеләндер – ул изгеләрҙән-изге булыр. 11Йыуынғысҡа һәм уның таяуына май һөрт – уларҙы изгеләндер.

12Һарун менән улдарын Осрашыу сатыры алдына килтер ҙә һыу менән ҡойондор. 13Һарунға изге кейемдәрен кейҙер һәм май һөртөп мәсехлә. Минең ҡаһиным булһын өсөн, уны изгеләндер. 14Улдарын килтер, уларға күлдәк кейҙер. 15Минең ҡаһиндарым булһын өсөн уларға ла, аталарына һөрткән һымаҡ, май һөрт. Шулай итеп, улар быуындан-быуынға мәңге күсеп бара торған ҡаһинлыҡҡа бағышланыр.

16Муса бөтәһен дә Раббы ҡушҡанса эшләне. 17Икенсе йылдың беренсе айының тәүге көнөндә Изге торлаҡ ҡоролдо. 18Муса сатырҙы ҡорҙо: төптәрен ҡуйҙы, уларҙың өҫтөнә һайғауҙар менән тоташтырып рамдарын тыҡты, бағаналар ҡаҡты, 19япмаларын япты, ә өҫтән, үҙенә Раббы ҡушҡанса, өҫкө япма менән ҡапланы.

20Муса килешеү таҡтаташтарын алып килеп һандыҡ эсенә һалды. Һандыҡҡа ҡолғаларҙы беркетеп, өҫтөнә ҡапҡасын ҡуйҙы,+
21Һандыҡты Изге торлаҡҡа индерҙе һәм, Раббы ҡушҡанса, пәрҙә элеп, Килешеү һандығын ҡапланы.

22Өҫтәлде Осрашыу сатырының эсендә, төньяҡ тарафҡа, пәрҙә алдына ҡуйҙы. 23Уның өҫтөнә Раббы алдына икмәк һалды. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды. 24Шәмдәлде Осрашыу сатырына, өҫтәл ҡаршыһына, сатырҙың көньяғына ҡуйҙы. 25Майшәмдәрҙе лә Раббы алдына урынлаштырҙы. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды.

26Алтын ҡорбан усағын Осрашыу сатырында, пәрҙәнең алдында урынлаштырҙы; 27уның өҫтөндә хуш еҫ төтәтергә ҡуйҙы. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды. 28Сатырға ингән урынға ҡорма элде. 29Осрашыу сатыры алдына тотош яндырыу ҡорбаны усағын урынлаштырҙы һәм уның өҫтөндә тотош яндырыу ҡорбаны һәм икмәк саҙаҡаһы килтерҙе. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды.

30Осрашыу сатыры менән ҡорбан усағы араһына йыуынғыс ҡуйҙы һәм уға йыуыныу өсөн һыу тултырҙы. 31-32Муса, Һарун һәм Һарундың улдары, Осрашыу сатырына керергә һәм ҡорбан усағына яҡын килергә кәрәк булғанда, унда аяҡ-ҡулдарын йыуа ине. Раббы Мусаға нисек бойорһа, шулай булды.

33Муса Сатырҙы һәм ҡорбан усағын уратып, ихата ҡорҙо, ихата ҡапҡаһына ҡорма элде.

Шулай итеп, Муса эшен тамамланы.

Болоттоң Осрашыу сатырын ҡаплауы

34Шул саҡ Осрашыу сатырын болот ҡапланы һәм Изге торлаҡ Раббы шөһрәтенең балҡышы менән тулды+. 35Муса Осрашыу сатырына инә алманы, сөнки уны болот ҡаплағайны һәм Изге торлаҡҡа Раббының шөһрәте тулғайны.

36Сатыр өҫтөнән болот күтәрелгәндә, исраилдар юлға сығыр һәм тәғәйен араны үтер булды+. 37Болот күтәрелмәгәндә иһә, уның ҡалҡҡанын көтөп туҡтап торҙолар. 38Көндөҙ Изге торлаҡ өҫтөндә Раббы болото торҙо, төнөн болот эсендә ут янды – быны исраилдарҙың һәммәһе лә күрҙе. Улар сәфәрҙә булған осорҙа гелән шулай булды.

* 1:15 Ғиври – еврейҙарҙың боронғо атамаһы; тамыры Ғевәр тигән кеше исеменән алынған (ҡарағыҙ: «Башланмыш» 10:21).

* 2:10 Муса – йәһүд телендә «тартып сығарылған» тигән мәғәнәлә.

* 2:22 Гершом – йәһүд телендә «унда килмешәк» тигән мәғәнәлә.

* 3:1 Итро – Реғуилдың икенсе исеме (ҡарағыҙ: 2:18).

* 3:15 Йәһүә һүҙе 14-се аяттағы Эһйе – «булам» ҡылымынан яһалған. Йәһүә (Бар Булыусы) һүҙе ғәҙәттә Раббы тип тәржемә ителә.

* 4:6 Махау – йоғошло тире ауырыуы.

* 6:2 Ҡарағыҙ: «Сығыу» 3:13-18.

* 12:11 Ҡотҡарылыу байрамының йәһүд телендәге атамаһы «песах» – «ситләтеп үтеү» тигән мәғәнәләге «пасах» һүҙенә оҡшаған.

* 16:31 Майҙә – йәһүд телендә – «ман». Ул «Ман һу?» – «Нимә был?» тигән мәғәнәлә.

* 16:36 Эфа – ашлыҡ, ярма, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

* 17:7 Масса – йәһүд телендә «һынау» тигән мәғәнәлә.

* 17:7 Мерива – йәһүд телендә «дәғүәләшеү» тигән мәғәнәлә.

* 18:4 Әлиғәзәр – йәһүд телендә «Аллам ярҙамсы» тигән мәғәнәлә.

* 22:20 Харам ҡылыу – йәһүд телендә Раббыға бағышлауҙы – харам ҡылыуҙы, йәғни тулыһынса юҡ итеүҙе аңлата. Шул рәүешле Раббыға бағышланған нәмәне ҡулланырға ярамаған, ул тулыһынса юҡ ителергә тейеш булған.

* 22:25 Риба – биреп торған әйбер йәки аҡсанан алынған процент.

* 25:7 Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

* 25:10 Терһәк – 45 см.

* 25:17 Гонаһтан паклау ҡапҡасы – йәһүд телендә был һүҙ «ҡапҡас», «гонаһтан паклау урыны» тигәнде лә аңлата ала. Пакланыу көнөндә баш ҡаһин Иң мөҡәддәс урынға халыҡтың гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан малының ҡанын алып ингән һәм шул ҡанды Килешеү һандығының ҡапҡасына һирпкән.

* 25:25 Ус аяһы – 7,5 см.

* 25:39 Талант – ауырлыҡ үлсәме, яҡынса 36 кг.

* 27:21 Осрашыу сатыры – Изге сатырҙың икенсе атамаһы. Унда Алла Үҙенең халҡы менән осраша һәм уларға ихтыярын белдерә.

* 28:16 Ҡарыш – 22,5 см.

* 28:30 Урим менән туммим – Алланың ихтыярын белергә ярҙам иткән йәрәбәләр.

* 28:41 Мәсехләү – йәһүд телендә «майлау» тигән мәғәнәлә. Ул кешене ниндәйҙер айырым бер хеҙмәткә, мәҫәлән, ҡаһин, йәки батша булыуға бағышлауҙы, йәки әйберҙәрҙе, бинаны бағышлау йолаһын аңлата.

* 29:40 Һин – шыйыҡлыҡ үлсәү берәмеге, 3,5 л.

* 30:13 Изге шекел – Изге сатырҙа, аҙаҡтан ҡорамда хеҙмәт иткән ҡаһиндар файҙаланған стандарт үлсәү берәмеге.

* 30:23 Дәрсен – руссаһы: корица.

+ 1:4 Баш 35:23-26
+ 1:5 Баш 46:27
+ 1:8 Ғмл 7:18
+ 1:11 Баш 15:13, Баш 47:11
+ 2:1 Сығ 6:20, Иҫп 26:59
+ 2:18 Иҫп 10:29
+ 2:24 Баш 15:14, Баш 46:4
+ 2:25 Хак 2:18, 1 Бат 9:16
+ 3:1 3 Бат 19:8
+ 3:5 Йуш 5:15
+ 3:6 Ғмл 7:32
+ 3:8 Ҡнн 26:15
+ 3:9 1 Бат 2:24-25
+ 3:12 Йуш 1:5, Хак 6:16
+ 3:14 Ях 8:58
+ 3:20 Сығ 12:31
+ 3:21 Баш 15:14
+ 4:10 Йер 1:6
+ 4:11 Хик 20:12
+ 4:19 Сығ 2:15
+ 4:21 Йуш 11:20
+ 4:22 Йер 31:9, Һош 11:1
+ 5:2 Әйп 21:15
+ 5:22 Йуш 7:7
+ 6:3 Баш 17:1
+ 6:7 Зөл 20:5
+ 6:8 Баш 15:18, Баш 26:3, Баш 35:12
+ 6:14 Баш 46:8-11
+ 6:15 Баш 46:10, Иҫп 26:12-13
+ 6:16 Иҫп 3:17, 1 Йыл 6:16
+ 6:19 Иҫп 26:57-58
+ 6:20 Иҫп 26:59
+ 6:21 Иҫп 16:1-35
+ 6:22 Лев 10:4
+ 6:23 Иҫп 1:7, Иҫп 2:3, Иҫп 26:60-61
+ 6:24 Иҫп 26:11, 1 Йыл 6:22-23
+ 6:25 Иҫп 25:7
+ 8:8 Сығ 9:28, Сығ 10:17
+ 8:26 Баш 43:32, Баш 46:34
+ 9:12 Зәб 104:25
+ 9:16 Рим 9:17
+ 9:23 Йуш 10:11, Асл 11:19, Асл 16:21
+ 9:27 2 Йыл 12:6
+ 9:28 Сығ 8:8, Сығ 10:17
+ 9:29 Сығ 19:5, Ҡнн 10:14, Зәб 23:1
+ 10:4 Ғам 7:1, Асл 9:3
+ 10:16 Лк 15:18
+ 10:17 Сығ 8:8, Сығ 9:28
+ 11:7 Млх 3:18
• 12:1 Лев 23:5-8, Иҫп 28:16-25, Ҡнн 16:1-8
+ 12:6 Иҫп 9:10-11
+ 12:12 Иҫп 33:4

+ 12:22 Лев 14:6, Иҫп 19:6, Иҫп 19:18, Зәб 50:9

+ 12:26 Сығ 13:14, Ҡнн 6:20, Йуш 4:6
+ 12:35 Сығ 11:2
+ 12:36 Баш 15:14
+ 12:37 Иҫп 11:21, Иҫп 33:5
+ 12:40 Баш 15:13, Ғмл 7:6, Глт 3:17
+ 12:46 Иҫп 9:12, Ях 19:36

+ 12:49 Лев 19:34, Лев 24:22, Иҫп 9:14, Иҫп 15:15-16, Ҡнн 10:19

+ 13:2 Сығ 22:29, Сығ 34:19, Лев 27:26, Иҫп 3:13, Иҫп 8:16, Иҫп 18:15-17, Ҡнн 15:19, Лк 2:23

+ 13:7 Лев 23:5-8
+ 13:9 Ҡнн 6:8, Ҡнн 11:18
+ 13:14 Сығ 12:26, Ҡнн 6:20
+ 13:17 Иҫп 14:1-4
+ 13:19 Баш 50:25
+ 13:20 Иҫп 33:6

+ 13:21 Сығ 40:34, Иҫп 9:15, Иҫп 10:34, Ҡнн 1:33

+ 14:2 Иҫп 33:7

+ 14:8 Иҫп 33:3

+ 14:14 Ҡнн 1:30, Ҡнн 3:22, Йуш 23:3, Йуш 23:10, Нөх 4:20

+ 14:21 Йуш 3:16, 4 Бат 2:8
+ 14:29 Йуш 3:13-17
+ 15:1 Ишғ 12:5, Зәб 75:7
+ 15:2 Зәб 117:13, Ишғ 12:2
+ 15:3 Зәб 23:8
+ 15:6 Зәб 117:15
+ 15:8 Зәб 77:13, 2 Бат 22:16

+ 15:11 Ҡнн 3:24, Ҡнн 33:26, 1 Бат 2:2, 2 Бат 7:22, 3 Бат 8:23, 2 Йыл 6:14, Зәб 85:8, Зәб 88:7-9, Ишғ 45:5-6, Йер 10:6

+ 15:15 Иҫп 14:14, Иҫп 22:2-4, Йуш 2:9
+ 15:17 Зәб 77:54
+ 15:18 Зәб 9:37, Зәб 28:10, Зәб 145:10

+ 15:20 Сығ 2:4-8, Иҫп 12, Иҫп 20:1, Иҫп 26:59, Ҡнн 24:9, Мих 6:4, Хак 11:34, Хак 21:21, 1 Бат 18:6

+ 15:21 Зәб 75:7
+ 15:22 Баш 16:7, Иҫп 33:8
+ 15:26 Зәб 102:3
+ 15:27 Иҫп 33:9
+ 16:1 Иҫп 33:1
+ 16:3 Иҫп 14:2, Иҫп 20:3, Иҫп 11:4-5
+ 16:7 Иҫп 16:11
+ 16:13 Иҫп 11:31, Иҫп 11:7-9
+ 16:16 Сығ 16:36
+ 16:18 2 Кор 8:15
+ 16:23 Сығ 20:8-11
+ 16:35 Иҫп 14:33, Ҡнн 8:2, Йуш 5:12
+ 17:1 Иҫп 33:12, Иҫп 33:14
+ 17:2 Иҫп 20:3-5
+ 17:4 Иҫп 14:10
+ 17:6 Иҫп 20:7-11

+ 17:8 Баш 36:12, Иҫп 13:30, Иҫп 24:20, Ҡнн 25:17-18, 1 Бат 15:2

+ 17:14 1 Бат 15:7-8
+ 18:1 Сығ 3:1
+ 18:11 1 Йыл 16:25
+ 18:18 Иҫп 11:14, Ҡнн 1:12
+ 18:21 Ҡнн 16:18, Ғөз 7:25
+ 18:25 Ҡнн 1:15
+ 18:26 Ҡнн 1:17
+ 19:2 Иҫп 33:15
+ 19:4 Ҡнн 32:11

+ 19:5 Ҡнн 7:6, Ҡнн 14:2, Ҡнн 26:18, Зәб 134:4, Млх 3:17, Сығ 9:29, Ҡнн 10:14

+ 19:6 Ҡнн 14:21, Йер 2:3, 1 Птр 2:5, 1 Птр 2:9, Асл 1:6, Асл 5:10, Асл 20:6

+ 19:8 Сығ 24:3
+ 19:10 Иҫп 11:18
+ 19:13 Ғвр 12:20
+ 19:21 1 Бат 6:19
+ 19:22 Лев 10:1-3
• 20:1 Ҡнн 5:6-21
+ 20:2 Лев 26:13
+ 20:3 Ҡнн 32:39, 4 Бат 17:35, Зәб 80:10
+ 20:4 Лев 19:4, Лев 26:1, Ҡнн 27:15

+ 20:5 Сығ 34:14, Ҡнн 4:24, Ҡнн 6:15, Йуш 24:19, Нхм 1:2, Сығ 34:7, Иҫп 14:18

+ 20:6 Ҡнн 5:10, Ҡнн 7:9

+ 20:7 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 20:8 Баш 2:2, Сығ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Иҫп 15:32-36, Мрк 2:27-28, Лк 13:14

+ 20:12 Лев 19:3, Ҡнн 27:16, Маҫ 15:4, Маҫ 19:19, Мрк 7:10, Мрк 10:19, Лк 18:20, Эфс 6:2

+ 20:13 Баш 9:6, Лев 24:17, Маҫ 5:21, Маҫ 19:18, Мрк 10:19, Лк 18:20, Рим 13:9, Яҡ 2:11

+ 20:14 Лев 18:20, Лев 20:10, Ҡнн 22:22, Хик 6:32, Маҫ 5:27, Рим 13:9

+ 20:15 Лев 19:11, Маҫ 19:18, Рим 13:9

+ 20:16 Сығ 23:1, Ҡнн 19:16-20, Хик 19:5, Маҫ 19:18

+ 20:17 Йер 5:8, Маҫ 5:28, Лк 12:15, Рим 7:7, Рим 13:9

+ 20:19 Ҡнн 5:27, Ғвр 12:19
+ 20:25 Ҡнн 27:5-6, Йуш 8:31
+ 21:2 Лев 25:39-40, Ҡнн 15:12, Йер 34:14
+ 21:6 Ҡнн 15:16-17
+ 21:10 1 Кор 7:3
+ 21:12 Баш 9:6, Лев 24:17, Иҫп 35:31

+ 21:13 Ҡнн 19:4-5, Иҫп 35:11, Иҫп 35:22, Йуш 20:3

+ 21:14 3 Бат 2:28-34

+ 21:16 Ҡнн 24:7

+ 21:17 Лев 20:9, Хик 20:20, Маҫ 15:4, Мрк 7:10

+ 21:25 Лев 24:19-20, Ҡнн 19:21, Маҫ 5:38
+ 21:28 Баш 9:5
+ 21:30 Иҫп 35:31
+ 21:34 Лев 24:18
+ 22:1 2 Бат 12:6
+ 22:4 Хик 6:31
+ 22:11 3 Бат 8:31, 2 Йыл 6:20, Ғвр 6:16
+ 22:16 Ҡнн 22:28-29
+ 22:18 Лев 19:31, Лев 20:27, Ҡнн 18:10-12
+ 22:19 Лев 18:23, Лев 20:15, Ҡнн 27:21
+ 22:21 Сығ 23:9, Лев 19:33, Ҡнн 24:17
+ 22:22 Ҡнн 27:19, Ишғ 1:17
+ 22:24 Зәб 108:9
+ 22:25 Лев 25:35-37, Ҡнн 23:19, Нөх 5:7
+ 22:26 Ҡнн 24:13
+ 22:28 3 Бат 21:10, Ғмл 23:5
+ 22:29 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16
+ 22:30 Лев 22:27
+ 22:31 Лев 7:24, Лев 22:8
+ 23:1 Сығ 20:16
+ 23:3 Лев 19:15
+ 23:4 Ҡнн 22:1
+ 23:6 Сығ 22:21-22, Хик 22:22

+ 23:7 Лев 19:16, Ҡнн 27:25, 3 Бат 21:1-11, Хик 17:15, Хик 24:24, Ишғ 5:23

+ 23:8 Ҡнн 16:19, 1 Бат 8:3
+ 23:9 Сығ 22:21
+ 23:11 Лев 25:2-7
+ 23:12 Сығ 20:9-10

+ 23:13 Йуш 23:7, Зәб 15:4, Һош 2:17, Зәк 13:2

+ 23:14 Иҫп 28:16-31, Ҡнн 16:1-17

+ 23:15 Сығ 12:15, Сығ 34:20

+ 23:16 Сығ 34:22, Ҡнн 16:9, Лев 23:33-43, Иҫп 29:12-39, Ҡнн 16:13-15, Ҡнн 31:10-11

+ 23:17 Сығ 34:23

+ 23:19 Сығ 34:26, Ҡнн 26:2, Сығ 34:26, Лев 22:28, Ҡнн 14:21, Ҡнн 22:6

+ 23:20 Сығ 14:9, Млх 3:1, Маҫ 11:10, Мрк 1:2, Лк 7:27

+ 23:22 Баш 12:3, Ҡнн 30:7
+ 23:23 Сығ 33:2, Ҡнн 7:1, Йуш 3:10
+ 23:24 Сығ 20:5, Иҫп 33:52
+ 23:25 Ҡнн 7:15
+ 23:26 Ҡнн 7:14
+ 23:27 Ҡнн 2:25, Ҡнн 28:7, Йуш 2:9
+ 23:28 Ҡнн 7:20, Йуш 24:12
+ 23:29 Ҡнн 7:22

+ 23:31 Баш 15:18, Иҫп 34:1-12, Ҡнн 11:24, Йуш 1:4, Зәб 71:8

+ 23:33 Сығ 34:12, Ҡнн 7:16, Йуш 23:12-13, Хак 2:3, Зәб 105:36

+ 24:1 Сығ 6:23, Иҫп 11:16
+ 24:3 Сығ 19:8
+ 24:8 Зәк 9:11, Мрк 14:24, Ғвр 9:20

+ 24:10 Баш 32:30, Сығ 33:20, Ях 1:18, Зөл 1:26

+ 24:12 3 Бат 19:11, Сығ 31:18
+ 24:13 Иҫп 11:28, Иҫп 14:6, Иҫп 27:18
+ 24:17 Сығ 24:1, Ҡнн 4:24, Ғвр 12:29
+ 24:18 Сығ 34:28, 3 Бат 19:8
• 25:1 Сығ 35:4-9
+ 25:8 Лев 26:11-12, 3 Бат 6:13, Зөл 37:27
• 25:10 Сығ 37:1-9
+ 25:10 Ҡнн 10:1
+ 25:21 3 Бат 8:9
+ 25:22 Лев 16:2, Иҫп 7:89, Иҫп 17:4
• 25:23 Сығ 37:10-16
+ 25:30 Лев 24:5-9
• 25:31 Сығ 37:17-24
+ 25:40 1 Йыл 28:19
• 26:1 Сығ 36:8-19
+ 26:14 Сығ 25:5
• 26:15 Сығ 36:20-34
• 26:31 Сығ 36:35-38

+ 26:31 Лев 16:2, 2 Йыл 3:14, Маҫ 27:51, Ғвр 9:3

+ 26:33 3 Бат 6:16, 2 Йыл 3:8, Мрк 15:38
• 27:1 Сығ 38:1-7
+ 27:2 3 Бат 1:50, 3 Бат 2:28
+ 27:3 3 Бат 7:40, 2 Йыл 4:11
• 27:9 Сығ 38:9-20
• 27:20 Лев 24:1-4
+ 27:21 Сығ 33:7
• 28:6 Сығ 39:1-7
• 28:15 Сығ 39:8-21
+ 28:17 Зөл 28:13, Асл 21:19-20

+ 28:30 Лев 8:8, Иҫп 27:21, Ҡнн 33:8, 1 Бат 28:6, Ғөз 2:63, Нөх 7:65

• 28:31 Сығ 39:22-31
+ 28:36 Зәк 14:20
+ 28:38 Иҫп 18:1
+ 28:39 Лев 16:4, Зөл 44:18
• 29:1 Лев 8
+ 29:2 Лев 2:4
+ 29:7 Сығ 30:30
+ 29:12 Сығ 27:2
+ 29:13 Лев 3:3-4
+ 29:14 Лев 4:11-12, Лев 16:27
+ 29:18 Лев 1:9
+ 29:25 Сығ 29:18
+ 29:29 Иҫп 20:26
+ 29:33 Лев 22:10
+ 29:36 Сығ 30:26
+ 29:37 Сығ 30:29, Лев 6:18
• 29:38 Иҫп 28:1-8
+ 29:41 Сығ 29:18
+ 29:45 Сығ 25:8
• 30:1 Сығ 37:25-28
+ 30:2 Сығ 27:2
+ 30:6 3 Бат 6:22
+ 30:9 Лев 10:1
+ 30:10 Лев 16:34
+ 30:12 Сығ 38:25, Иҫп 1:2-4, 2 Бат 24:15

+ 30:13 Лев 27:25, Иҫп 3:47, Иҫп 18:16, Зөл 45:12, Нөх 10:32

+ 30:16 Иҫп 31:54
• 30:17 Сығ 40:30-32
+ 30:18 Сығ 38:8
+ 30:25 Сығ 37:29
+ 30:28 Лев 8:10-11
+ 30:29 Сығ 29:37, Лев 6:18
+ 30:30 Сығ 29:7, Лев 8:10
+ 30:35 Сығ 37:29
• 31:1 Сығ 35:30-35
+ 31:3 3 Бат 7:14
• 31:12 Сығ 20:8-11
+ 31:14 Сығ 35:2, Иҫп 15:32-36
+ 31:17 Баш 2:22, Сығ 20:8-11
+ 31:18 Сығ 24:12
• 32:1 Ҡнн 9:11-19
+ 32:1 Сығ 24:18, Ғмл 7:40
+ 32:2 Хак 8:24-27
+ 32:4 3 Бат 12:28
+ 32:6 1 Кор 10:7
+ 32:9 Ҡнн 10:16
+ 32:10 Иҫп 14:12
+ 32:11 Днл 9:15
+ 32:13 Баш 22:16-17, Баш 26:4

+ 32:14 Иҫп 14:20, 2 Бат 24:16, Йер 18:8, Юнс 3:10

+ 32:20 Ҡнн 9:21
+ 32:25 Хик 29:18
+ 32:27 Ҡнн 13:6-9
+ 32:33 Зөл 18:4, Зөл 18:20
+ 33:2 Сығ 23:23
+ 33:3 Сығ 3:8
+ 33:5 Иҫп 16:21
+ 33:7 Сығ 27:21
+ 33:16 Сығ 19:5, Иҫп 23:9
+ 33:19 Рим 9:15
+ 33:20 Баш 32:30, Ишғ 6:5, Ях 1:18
• 34:1 Ҡнн 10:1-4
+ 34:2 3 Бат 19:11
+ 34:3 Сығ 19:12-13

+ 34:6 Иҫп 14:17-18, 2 Йыл 30:9, Нөх 9:17, Зәб 85:15, Зәб 102:8, Зәб 110:4, Зәб 111:4, Зәб 114:5, Зәб 144:8, Йои 2:13, Юнс 4:3

+ 34:7 Сығ 20:5-6, Ҡнн 5:9
+ 34:12 Сығ 23:33
+ 34:13 Сығ 23:24, Ҡнн 7:5
+ 34:14 Сығ 20:5
+ 34:15 Иҫп 25:2

+ 34:16 Ҡнн 7:3-4, Хак 3:6, 3 Бат 11:2-4, 3 Бат 16:31

+ 34:17 Сығ 20:4
+ 34:18 Сығ 12:14, Лев 23:6
+ 34:19 Сығ 13:2, Сығ 13:11-16
+ 34:20 Сығ 23:15
+ 34:21 Сығ 20:8-11
+ 34:23 Сығ 23:17
+ 34:25 Сығ 23:18, Ҡнн 16:4
+ 34:26 Сығ 23:19, Лев 22:28, Ҡнн 14:21
+ 34:28 Сығ 24:18
+ 34:29 2 Кор 3:7-18
+ 34:34 2 Кор 3:16
+ 34:35 2 Кор 3:7-18
+ 35:2 Сығ 20:8-11, Сығ 31:14
• 35:4 Сығ 25:1-7
+ 35:7 Сығ 25:5
+ 35:23 Сығ 25:5
• 35:30 Сығ 31:1-6
• 36:8 Сығ 26
+ 36:19 Сығ 25:5
• 37:1 Сығ 25:10-20
+ 37:1 Ҡнн 10:3
• 37:10 Сығ 25:23-29
• 37:17 Сығ 25:31-39
• 37:25 Сығ 30:1-5
+ 37:29 Сығ 30:22-25, Сығ 30:34-38
• 38:1 Сығ 27:1-8
+ 38:8 Сығ 30:18
• 38:9 Сығ 27:9-19
+ 38:21 Ғмл 7:44, Асл 15:5
+ 38:25 Сығ 30:12
+ 38:26 Иҫп 1:46, Иҫп 2:32, Иҫп 26:51
• 39:1 Сығ 28:6-43
+ 39:34 Сығ 25:5
+ 40:20 3 Бат 8:9
+ 40:34 Сығ 13:21, Асл 15:8
+ 40:36 Иҫп 9:17-22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: Сығыу

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Сығыу

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)